به مناسبت روز حافظ؛ چطوری فرزند اهل کتاب و شعر تربیت کنیم؟
نی نی سایت: 20 مهرماه روز بزرگداشت حافظ شیرازی است و همه ما در خانه حداقل یک جلد از کتاب این شاعر پرآوازه را داریم و همه دوست داریم که فرزندمان اهل ادبیات و شعر و کتاب باشد. حالا تصور کنید شب شده و شما کتاب داستانی را که برای فرزندتان خریدهاید، باز میکنید و میگویید: «بیا امشب با هم کتاب بخونیم.» اما کودک چند دقیقه بعد حوصلهاش سر میرود، کتاب را کنار میگذارد و سراغ اسباببازی یا صفحه نمایش میرود.
ممکن است با خودتان فکر کنید: «بچه من اصلاً به کتاب و داستان و شعر علاقه ندارد».
اما شاید مسئله این نباشد که کودک به ادبیات علاقه ندارد؛ شاید هنوز راه ورود خودش به دنیای داستان و کلمهها را پیدا نکرده است.
ذوق ادبی چیزی نیست که بتوان آن را با اجبار، امتحان یا گفتن جملههایی مثل «باید بیشتر کتاب بخوانی» ایجاد کرد. این علاقه معمولاً از تجربههای لذتبخش، شنیدن قصه، گفتوگو، خیالپردازی و دیدن بزرگسالانی شکل میگیرد که خودشان با کتاب و داستان ارتباط خوبی دارند.
پژوهشها نیز نشان میدهند خواندن مشترک والد و کودک میتواند به رشد زبان و یادگیری واژگان کمک کند و خواندن برای لذت با برخی پیامدهای مثبت شناختی و رفتاری در سالهای بعد ارتباط دارد.
ذوق ادبی دقیقاً چیست؟
ذوق ادبی یعنی کودک بتواند از داستان، شعر، زبان، تخیل و بازی با کلمات لذت ببرد.
کودکی که ذوق ادبی دارد، لزوماً کودکی نیست که روزی یک ساعت کتاب میخواند. ممکن است کودک پیشدبستانی عاشق شنیدن قصه باشد، کودک دبستانی داستانهای خندهدار را دوست داشته باشد یا نوجوان به شعر و رمان علاقه نشان دهد.
هدف اصلی این نیست که کودک تعداد مشخصی کتاب بخواند؛ هدف این است که در ذهن او کتاب و داستان با لذت، کنجکاوی و کشف کردن همراه شود.
۱. از قصه گفتن شروع کنید، نه از آموزش
برای پرورش ذوق ادبی، لازم نیست منتظر بمانید کودک خواندن را یاد بگیرد. از همان سالهای ابتدایی میتوانید برای او قصه بگویید، حتی اگر قصه کوتاه و ساده باشد. داستانهایی درباره اتفاقات روزمره، حیوانات، خانواده یا ماجراهای خیالی تعریف کنید.
مثلاً هنگام برگشتن از پارک بگویید:
«فکر میکنی اگر گنجشکی که روی درخت دیدیم میتوانست حرف بزند، چه چیزی برای ما تعریف میکرد؟»
همین سؤال ساده کودک را وارد دنیای تخیل میکند.
۲. هنگام خواندن، فقط متن را نخوانید
یکی از روشهای مؤثر، تبدیل کتابخوانی به یک گفتوگوی دوطرفه است. به جای اینکه داستان را از ابتدا تا انتها بدون توقف بخوانید، گاهی از کودک بپرسید:
- فکر میکنی الان چه اتفاقی میافته؟
- اگر جای این شخصیت بودی، چی کار میکردی؟
- به نظرت چرا ناراحت شد؟
- این تصویر تو رو یاد چی میاندازه؟
مطالعات نشان دادهاند شیوههای تعاملی و گفتوگومحور هنگام کتابخوانی میتوانند یادگیری واژهها را تقویت کنند. البته قرار نیست هر کتابخوانی تبدیل به کلاس درس شود. گاهی فقط باید داستان را بخوانید و از آن لذت ببرید.
۳. اجازه دهید کودک کتاب خودش را انتخاب کند
اگر کودک فقط کتابهایی را بخواند که والدین انتخاب کردهاند، ممکن است خیلی زود احساس کند کتابخواندن یک تکلیف است. به او اجازه دهید از میان چند گزینه، کتاب مورد علاقهاش را انتخاب کند؛ حتی اگر آن کتاب از نظر شما خیلی ساده، خندهدار یا تکراری باشد.
ممکن است کودک یک داستان را بارها بخواهد. این تکرار بیفایده نیست. تکرار داستان میتواند به آشنایی بیشتر با واژهها، ساختار داستان و جزئیات آن کمک کند.
۴. شعر و بازی با کلمات را وارد زندگی روزمره کنید
ذوق ادبی فقط از کتاب داستان نمیآید. با کودک شعرهای کوتاه بخوانید، قافیه بسازید، کلمههای بامزه پیدا کنید و بازیهای زبانی انجام دهید.
«چه کلمهای پیدا میکنی که با «باران» همقافیه باشه؟»
یا با هم یک جمله خندهدار بسازید و هر نفر یک کلمه به آن اضافه کند. این بازیها به کودک نشان میدهند که زبان فقط وسیلهای برای صحبت کردن نیست؛ میتواند بازی، خلاقیت و سرگرمی هم باشد.
۵. داستان را به زندگی واقعی کودک وصل کنید
بعد از خواندن داستان از کودک امتحان نگیرید. به جای پرسیدن سؤالهای درسی، آن را به تجربههای خودش وصل کنید.
اگر داستان درباره دوستی است، بپرسید:
«تا حالا شده یکی از دوستات کاری کنه که ناراحتت کنه؟»
اگر داستان درباره ترس است:
«تو اگر جای شخصیت داستان بودی، از چی میترسیدی؟»
این گفتوگوها کمک میکنند کودک فقط داستان را نشنود، بلکه با شخصیتها و اتفاقات آن ارتباط برقرار کند.
۶. خودتان هم کتاب بخوانید
کودک از رفتار والدین بیشتر از توصیههای آنها یاد میگیرد. اگر والد همیشه در حال گفتن «برو کتاب بخون» باشد، اما خودش تمام اوقات فراغتش را با تلفن همراه بگذراند، پیام غیرمستقیم کودک ممکن است این باشد که کتابخواندن کاری است که باید انجام شود، نه کاری که از آن لذت میبریم.
حتی روزی ۱۵ تا ۲۰ دقیقه مطالعه والد در حضور کودک میتواند تصویری طبیعی از کتابخواندن ایجاد کند.
۷. کودک را به خاطر کتابخواندن تحت فشار نگذارید
جملههایی مانند «اگر کتابت رو نخونی، از تلویزیون خبری نیست» ممکن است در کوتاهمدت کودک را به خواندن وادار کند، اما همیشه به ایجاد علاقه واقعی کمک نمیکند.
بهتر است کتاب بخشی از فضای لذتبخش خانه باشد؛ مثلاً قبل از خواب، در زمان استراحت، هنگام سفر یا در یک بعدازظهر آرام. پژوهشهای مربوط به کتابخوانی مشترک نیز بر اهمیت تجربه مثبت و لذتبخش و ایجاد فرصتهای منظم برای خواندن تأکید دارند.
۸. خانه را به محیطی پر از کلمه تبدیل کنید
برای پرورش ذوق ادبی لازم نیست خانه بزرگی با کتابخانهای پر از کتاب داشته باشید.
چند کتاب مناسب سن کودک را در جایی قرار دهید که خودش بتواند به آنها دسترسی داشته باشد. مجله کودک، کتاب شعر، داستان تصویری، کتابهای بدون متن و حتی کتابهای علمی متناسب با سن هم میتوانند بخشی از این محیط باشند.
گاهی هم میتوانید در ماشین، سفر یا زمان انتظار، بازیهای کلمهای انجام دهید.
جمعبندی
پرورش ذوق ادبی در کودکان با مجبور کردن آنها به خواندن چند صفحه در روز شروع نمیشود. این علاقه از تجربههای کوچک و تکرارشونده شکل میگیرد: قصهای که پدر یا مادر قبل از خواب تعریف میکند، شعری که با هم میخوانند، کتابی که کودک خودش انتخاب میکند یا گفتوگویی که بعد از یک داستان شکل میگیرد.
به کودک اجازه دهید از ادبیات لذت ببرد، انتخاب کند، سؤال بپرسد، خیالپردازی کند و حتی گاهی کتابی را که شما نمیپسندید انتخاب کند.
مهمتر از تعداد کتابهایی که کودک میخواند، این است که در ذهن او کتاب و داستان با حس خوب، کنجکاوی و کشف کردن گره بخورد.
حالا شما بگویید: فرزندتان بیشتر به چه چیزی علاقه دارد؛ قصه، شعر، کتابهای تصویری، داستانهای خندهدار یا داستانهای ماجراجویانه؟