مراقبت کانگورویی برای نوزاد نارس؛ چطور به رشد و سلامت کوچولوی زودرس کمک کنیم؟
نی نی سایت: تصور کنید بعد از روزها یا حتی هفتهها رفتوآمد به بخش مراقبتهای ویژه نوزادان (NICU)، بالاخره فرزندتان را به خانه آوردهاید. خوشحالی این لحظه ممکن است با نگرانیهای زیادی همراه باشد: آیا بهاندازه کافی شیر میخورد؟ اگر وزن نگیرد چه؟ چطور دمای بدنش را حفظ کنیم؟ آیا تماس پوست به پوست برای او بیخطر است؟
- ۱. تغذیه نوزاد نارس، شیر مادر در اولویت است
- ۲. وزنگیری نوزاد نارس را چطور پیگیری کنیم؟
- ۳. مراقبت کانگورویی چیست و چه فایدهای دارد؟
- ۴. دمای بدن نوزاد نارس را چگونه حفظ کنیم؟
- ۵. خواب ایمن و پیشگیری از عفونت در خانه
- ۶. چه علائمی در نوزاد نارس نیاز به مراجعه فوری دارند؟
- ۷. پیگیری پزشکی بعد از ترخیص را فراموش نکنید
نوزاد نارس، یعنی نوزادی که پیش از تکمیل هفته سیوهفتم بارداری متولد شده است، ممکن است به مراقبت و پیگیری بیشتری نسبت به نوزاد ترم نیاز داشته باشد. بعضی از این نوزادان هنگام ترخیص هنوز در مهارت مکیدن، تنظیم دمای بدن یا تغذیه با چالشهایی روبهرو هستند. بااینحال، با داشتن برنامه مشخص و همراهی پزشک میتوان محیط خانه را برای رشد و سلامت آنها آماده کرد.
۱. تغذیه نوزاد نارس، شیر مادر در اولویت است
شیر مادر یکی از بهترین منابع تغذیه برای نوزاد نارس است. ترکیبات شیر مادر به تأمین مواد مغذی و عوامل ایمنی مورد نیاز نوزاد کمک میکنند و میتوانند در محافظت از او در برابر برخی عفونتها نقش داشته باشند.
بااینحال، همه نوزادان نارس در ابتدا توانایی مکیدن مؤثر از سینه را ندارند. بعضی از آنها زود خسته میشوند، هماهنگی مکیدن، بلع و تنفس برایشان دشوار است یا هنگام شیر خوردن به خواب میروند.
برای مدیریت تغذیه میتوانید با کمک پزشک و مشاور شیردهی این نکات را رعایت کنید:
- اگر نوزاد توانایی مکیدن مؤثر دارد، شیردهی مستقیم را با توجه به برنامه تغذیه او ادامه دهید.
- اگر مکیدن کافی نیست، شیر مادر را بدوشید و مطابق دستور پزشک با روش تعیینشده به نوزاد بدهید.
- در صورت تجویز پزشک، ممکن است استفاده از شیر مادر غنیشده با مکملهای مخصوص یا شیر خشک ویژه نوزادان نارس لازم باشد.
- زمان و مقدار وعدههای غذایی را مطابق برنامه ترخیص رعایت کنید؛ بعضی نوزادان نارس به وعدههای منظم و زمانبندیشده نیاز دارند.
- به علائمی مانند خستگی شدید هنگام شیر خوردن، تعریق، تغییر رنگ لبها یا اختلال در تنفس توجه کنید.
نکته مهم: نوزاد نارس ممکن است همیشه برای شیر خوردن گریه نکند. خوابآلودگی و ضعف میتوانند باعث شوند نشانههای گرسنگی او کمتر دیده شوند. بنابراین، برنامه تغذیه باید بر اساس دستور تیم درمان باشد، نه فقط زمان گریه کردن نوزاد.

۲. وزنگیری نوزاد نارس را چطور پیگیری کنیم؟
یکی از نگرانیهای رایج والدین، وزن نگرفتن نوزاد نارس است. این نوزادان ممکن است در روزهای نخست پس از تولد وزن از دست بدهند و سپس بهتدریج وارد مرحله افزایش وزن شوند. سرعت رشد آنها به سن بارداری هنگام تولد، وزن اولیه، شرایط پزشکی و میزان دریافت شیر و مواد مغذی بستگی دارد.
برای اطمینان از رشد مناسب، فقط به عدد وزن توجه نکنید. پزشک معمولاً سه شاخص را بررسی میکند:
- وزن: نشاندهنده روند افزایش توده بدن
- قد: برای بررسی رشد طولی
- دور سر: برای ارزیابی رشد سر و مغز
بهتر است وزن نوزاد با ترازوی مناسب و در فواصل زمانی تعیینشده توسط پزشک اندازهگیری شود. وزنکشی مکرر و روزانه در خانه، بدون توصیه پزشک، ممکن است باعث نگرانی بیمورد شود.
در نوزادان نارس، پزشک ممکن است از نمودارهای رشد مخصوص نوزادان نارس یا سن اصلاحشده برای تفسیر روند رشد استفاده کند. سن اصلاحشده از کم کردن تعداد هفتههای نارس بودن از سن تقویمی نوزاد به دست میآید. برای مثال، اگر نوزادی در هفته سیودوم متولد شده باشد، حدود هشت هفته زودتر از موعد به دنیا آمده است؛ بنابراین در ارزیابی رشد و تکامل، این اختلاف زمانی باید در نظر گرفته شود.
اگر نوزاد وزن نمیگیرد، هنگام شیر خوردن خسته میشود یا تعداد پوشکهای خیس او کاهش پیدا کرده است، لازم است با پزشک تماس بگیرید. ممکن است برنامه تغذیه یا مقدار شیر دریافتی نیاز به بازبینی داشته باشد.
۳. مراقبت کانگورویی چیست و چه فایدهای دارد؟
مراقبت کانگورویی یا تماس پوست به پوست، یکی از روشهای مهم مراقبت از نوزادان نارس و کموزن است. در این روش، نوزاد با حداقل پوشش، روی سینه برهنه مادر یا پدر قرار میگیرد و با کمک پارچه یا وسیله نگهدارنده مناسب در وضعیت ایمن ثابت میشود.
این تماس نزدیک میتواند به حفظ دمای بدن نوزاد، حمایت از شیردهی، تنظیم بهتر برخی عملکردهای فیزیولوژیک و تقویت پیوند عاطفی والد و نوزاد کمک کند.
سازمان جهانی بهداشت در توصیههای مراقبتی خود، مراقبت کانگورویی را برای نوزادان نارس و کموزن توصیه کرده است. این مراقبت میتواند در بیمارستان و پس از ترخیص در خانه ادامه پیدا کند و در صورت امکان، مدت آن به ۸ تا ۲۴ ساعت در روز برسد؛ البته مقدار و شیوه اجرا باید با وضعیت بالینی نوزاد هماهنگ باشد.
روش انجام مراقبت کانگورویی در خانه
۱. دستهایتان را پیش از تماس با نوزاد بشویید.
۲. در محیطی آرام و با دمای مناسب بنشینید و لباس بالاتنه خود را کنار بزنید.
۳. نوزاد را با پوشش مناسب و بدون فشار، بهصورت عمودی روی قفسه سینه خود قرار دهید؛ صورت او باید قابل مشاهده باشد.
۴. سر نوزاد را به یک سمت بچرخانید و مطمئن شوید بینی و دهان او آزاد هستند و چانهاش به سمت قفسه سینه جمع نشده است.
۵. با استفاده از پارچه یا وسیله نگهدارنده مخصوص، بدن نوزاد را بهخوبی ثابت کنید و مرتب وضعیت تنفس و رنگ پوست او را بررسی کنید.
پدر یا سایر مراقبان آموزشدیده نیز میتوانند در این روش مشارکت کنند. اگر نوزاد هنگام تماس دچار تغییر رنگ، مشکل تنفسی یا بیحالی شد، تماس را متوقف کنید و فوراً کمک پزشکی بگیرید.
نکته ایمنی: هنگام مراقبت کانگورویی، فرد مراقب باید کاملاً بیدار و هوشیار باشد. روی مبل یا تخت با نوزاد در آغوش به خواب نروید. اگر احساس خوابآلودگی دارید، نوزاد را به محل خواب ایمن خود منتقل کنید.
۴. دمای بدن نوزاد نارس را چگونه حفظ کنیم؟
نوزادان نارس به دلیل چربی زیرپوستی کمتر و توانایی محدودتر در تنظیم دمای بدن، بیشتر در معرض سرد شدن هستند. بنابراین، حفظ دمای مناسب محیط خانه اهمیت زیادی دارد.
- لباس متناسب با دمای محیط به نوزاد بپوشانید.
- از کلاه و پوشش مناسب در صورت توصیه پزشک استفاده کنید.
- نوزاد را در معرض باد مستقیم کولر یا پنکه قرار ندهید.
- از قرار دادن او کنار بخاری، شوفاژ یا منابع حرارتی مستقیم خودداری کنید.
- دمای بدن را طبق آموزش تیم درمان اندازهگیری کنید.
برای گرم کردن نوزاد از کیسه آب گرم، پد حرارتی یا بطری آب داغ استفاده نکنید؛ پوست حساس نوزاد ممکن است بهسرعت دچار سوختگی شود.
اگر بدن نوزاد سرد است، بیحال شده یا دمای بدنش از محدودهای که پزشک تعیین کرده خارج شده است، موضوع را جدی بگیرید.
۵. خواب ایمن و پیشگیری از عفونت در خانه
سیستم ایمنی نوزاد نارس هنوز به بلوغ کامل نرسیده و ممکن است در برابر برخی عفونتها آسیبپذیرتر باشد. به همین دلیل رعایت بهداشت در خانه اهمیت زیادی دارد.
- همه افرادی که با نوزاد تماس دارند، پیش از لمس او دستهایشان را بشویند.
- افراد مبتلا به سرماخوردگی، تب یا علائم عفونت تا زمان بهبودی از تماس نزدیک با نوزاد خودداری کنند.
- از بوسیدن صورت و دستهای نوزاد توسط دیگران جلوگیری کنید.
- محیط خانه را بدون دود سیگار و قلیان نگه دارید.
- واکسیناسیون نوزاد را طبق برنامه و توصیه پزشک پیگیری کنید.
برای خواب، نوزاد را به پشت و روی سطح صاف، سفت و مخصوص خواب نوزاد قرار دهید. بالش، پتوهای شل، عروسک و محافظهای نرم تخت نباید در محل خواب او باشند. برای گرم نگه داشتن نوزاد از لباس مناسب یا کیسه خواب مخصوص نوزاد استفاده کنید، نه پتوهای حجیم و آزاد.
۶. چه علائمی در نوزاد نارس نیاز به مراجعه فوری دارند؟
والدین باید علائم هشداردهنده را بشناسند و در صورت مشاهده آنها منتظر نوبت بعدی ویزیت نمانند.
در موارد زیر فوراً به اورژانس مراجعه کنید:
- توقف تنفس، حتی اگر کوتاه باشد و با کبودی یا تغییر رنگ همراه شود
- کبودی لبها یا صورت
- تنفس دشوار، فرورفتن قفسه سینه یا ناله هنگام تنفس
- تشنج یا کاهش سطح هوشیاری
- بیحالی شدید یا بیدار نشدن برای تغذیه
در موارد زیر نیز باید بدون تأخیر با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:
- تب ۳۸ درجه سانتیگراد یا بالاتر
- دمای بدن پایینتر از ۳۶٫۵ درجه که با گرم کردن مناسب اصلاح نمیشود
- امتناع از شیر خوردن یا کاهش واضح مقدار تغذیه
- استفراغ مکرر یا سبزرنگ
- کاهش محسوس تعداد پوشکهای خیس
- زردی رو به افزایش یا گسترش زردی به اندامها
- تغییر رفتار غیرمعمول یا گریه ضعیف و متفاوت
در نوزادان نارس، عفونت ممکن است بدون تب واضح هم بروز کند؛ بنابراین بیحالی، بدغذایی و تغییر تنفس را جدی بگیرید.
۷. پیگیری پزشکی بعد از ترخیص را فراموش نکنید
ترخیص از بیمارستان به معنای پایان مراقبتهای تخصصی نیست. نوزاد نارس باید پس از بازگشت به خانه، در زمان تعیینشده توسط پزشک معاینه شود. بهتر است نخستین پیگیری در چند روز ابتدایی پس از ترخیص انجام شود؛ زمان دقیق آن به شرایط نوزاد و برنامه بیمارستان بستگی دارد.
در این مراجعات، پزشک وزن و رشد، وضعیت تغذیه، تنفس، شنوایی، بینایی و تکامل نوزاد را بررسی میکند. بعضی نوزادان نیز به مکمل آهن، ویتامینها، شیر غنیشده یا پیگیری تخصصی چشم و شنوایی نیاز دارند.
داروها و مکملها را فقط با دوز تجویزشده بدهید و بدون مشورت پزشک آنها را قطع یا جایگزین نکنید. همچنین برگه ترخیص و برنامه تغذیه بیمارستان را نگه دارید تا در مراجعات بعدی در دسترس باشد.
جمعبندی
مراقبت از نوزاد نارس در خانه ممکن است در ابتدا دشوار و پراسترس به نظر برسد، اما با آموزش صحیح، برنامه تغذیه مشخص، پایش رشد و مراقبت کانگورویی میتوان به نیازهای او پاسخ داد. مهم است که والدین خود را با نوزادان دیگر مقایسه نکنند و بدانند رشد هر نوزاد نارس به شرایط تولد و وضعیت سلامت او بستگی دارد.
در کنار مراقبتهای جسمی، آرامش والدین و دریافت حمایت از اطرافیان نیز اهمیت دارد. اگر احساس میکنید خستگی یا نگرانی از توان شما فراتر رفته است، از اعضای خانواده و تیم درمان کمک بگیرید. قرار نیست همه مسئولیتها را بهتنهایی بر عهده بگیرید.
آیا تجربه مراقبت از نوزاد نارس را داشتهاید؟ کدام بخش از نگهداری او در خانه برایتان دشوارتر بوده است؟
سوالات متداول
آیا نوزاد نارس بعد از ترخیص باید همچنان شیر مادر بخورد؟
بله، شیر مادر در صورت امکان بهترین گزینه تغذیهای است. بااینحال، بعضی نوزادان نارس به شیر دوشیدهشده، غنیکننده شیر مادر یا مکمل تغذیهای نیاز دارند که باید طبق نظر پزشک استفاده شوند.
مراقبت کانگورویی برای نوزاد نارس از چه زمانی امکانپذیر است؟
این مراقبت میتواند از زمان تولد و در بیمارستان آغاز شود و پس از ترخیص در خانه ادامه پیدا کند. زمان و مدت آن باید با توجه به وضعیت تنفس، پایداری بالینی و شرایط نوزاد تعیین شود.
هر چند وقت یکبار باید وزن نوزاد نارس را اندازه بگیریم؟
فاصله وزنکشی به شرایط نوزاد و روند رشد او بستگی دارد. بعضی نوزادان در هفتههای نخست به بررسی هفتگی یا حتی نزدیکتر نیاز دارند؛ برنامه دقیق را پزشک تعیین میکند.
آیا پدر هم میتواند مراقبت کانگورویی انجام دهد؟
بله. پدر و سایر مراقبان آموزشدیده نیز میتوانند نوزاد را بهصورت پوست به پوست در آغوش بگیرند؛ به شرط آنکه وضعیت ایمن بدن و راه هوایی نوزاد حفظ شود.
آیا نوزاد نارس باید در خانه بیشتر از نوزادان دیگر بخوابد؟
الگوی خواب نوزادان نارس ممکن است متفاوت باشد و بعضی از آنها برای تغذیه به بیدار کردن در فواصل مشخص نیاز دارند. برنامه خواب و تغذیه باید بر اساس دستور پزشک باشد و اصول خواب ایمن همیشه رعایت شود.