سونوگرافی و رادیولوژی در بارداری/ کدامیک برای جنین خطرناک است؟
سونوگرافیهای معمول بارداری و رادیولوژیهای ضروری، در صورت انجام صحیح و با رعایت اصول پزشکی، معمولاً خطری برای جنین ایجاد نمیکنند؛ اما سونوگرافی و رادیولوژی از نظر نوع امواج و میزان احتیاط موردنیاز با یکدیگر تفاوت دارند.
- سونوگرافی در بارداری، آیا امواج آن برای جنین مضر است؟
- آیا سونوگرافیهای مکرر خطر دارند؟
- سونوگرافی سهبعدی و چهاربعدی چطور؟
- رادیولوژی در دوران بارداری، چرا به احتیاط بیشتری نیاز دارد؟
- اگر در دوران بارداری به رادیولوژی نیاز پیدا کنیم، چه باید کرد؟
- اگر بدون اطلاع از بارداری رادیولوژی انجام داده باشیم چه؟
- تفاوت سونوگرافی و رادیولوژی در بارداری چیست؟
- چه نکاتی را مادران باردار باید به خاطر بسپارند؟
یکی از نگرانیهای رایج مادران باردار این است که آیا انجام یک عکسبرداری با اشعه ایکس یا حتی سونوگرافی ساده میتواند به جنین آسیب برساند؟ برای پاسخ دقیق باید بدانیم هر روش تصویربرداری چگونه کار میکند، چه زمانی انجام میشود و آیا ناحیه مورد بررسی به جنین نزدیک است یا خیر.
سونوگرافی در بارداری، آیا امواج آن برای جنین مضر است؟
سونوگرافی با استفاده از امواج صوتی با فرکانس بالا کار میکند و برخلاف رادیولوژی، از اشعه ایکس یا پرتوهای یونیزان استفاده نمیکند. به همین دلیل، یکی از روشهای اصلی بررسی وضعیت جنین در دوران بارداری است.
سونوگرافی به پزشک کمک میکند رشد جنین، ضربان قلب، موقعیت جفت، میزان مایع آمنیوتیک و برخی ناهنجاریهای احتمالی را بررسی کند. تاکنون شواهد معتبری از آسیب جنینی در اثر سونوگرافی تشخیصی که به شکل صحیح و با اندیکاسیون پزشکی انجام شده باشد، به دست نیامده است.
با این حال، بیخطر بودن نسبی سونوگرافی به این معنا نیست که انجام آن بدون ضرورت پزشکی توصیه میشود. متخصصان تأکید میکنند که سونوگرافی باید با هدف مشخص و توسط فرد آموزشدیده انجام شود.
آیا سونوگرافیهای مکرر خطر دارند؟
بسیاری از مادران تصور میکنند هرچه تعداد سونوگرافیها بیشتر باشد، احتمال آسیب به جنین هم افزایش پیدا میکند. در حال حاضر شواهدی وجود ندارد که سونوگرافیهای تشخیصی معمول و موردنیاز پزشکی، حتی در صورت تکرار، باعث آسیب به جنین شوند.
با این حال، انجام سونوگرافیهای متعدد صرفاً برای دیدن چهره جنین یا تهیه تصاویر یادگاری، بدون توصیه پزشک، ضرورتی ندارد. بهخصوص در روشهای داپلر، مدت و شدت استفاده از امواج باید متناسب با نیاز پزشکی باشد.
سونوگرافی سهبعدی و چهاربعدی چطور؟
سونوگرافی سهبعدی و چهاربعدی نیز از امواج صوتی استفاده میکنند و از نظر نوع فناوری، اشعه ایکس ندارند. اما این موضوع به معنای توصیه به انجام آنها صرفاً برای سرگرمی یا ثبت تصاویر یادگاری نیست. بهتر است این روشها زمانی انجام شوند که پزشک برای بررسی وضعیت جنین به آنها نیاز داشته باشد.
رادیولوژی در دوران بارداری، چرا به احتیاط بیشتری نیاز دارد؟
برخلاف سونوگرافی، رادیولوژی معمولی از اشعه ایکس استفاده میکند. اشعه ایکس نوعی پرتو یونیزان است؛ یعنی انرژی آن میتواند روی سلولها و بافتهای بدن اثر بگذارد. جنین نیز در مراحل رشد به اثرات دوزهای بالای این پرتو حساس است.
البته این موضوع به معنای ممنوعبودن تمام عکسبرداریهای رادیولوژی در بارداری نیست. میزان خطر به چند عامل بستگی دارد:
- ناحیه عکسبرداری: رادیولوژی دست، پا، دندان یا قفسه سینه معمولاً جنین را در معرض پرتو مستقیم قرار نمیدهد و میزان پرتو پراکنده رسیده به جنین بسیار کم است.
- نوع تصویربرداری: رادیوگرافی ساده، سیتیاسکن و تصویربرداریهای پزشکی هستهای دوزهای متفاوتی از پرتو ایجاد میکنند.
- سن بارداری: حساسیت جنین به پرتو در مراحل مختلف رشد یکسان نیست.
- مقدار پرتو دریافتی: هرچه دوز تابش بیشتر باشد، احتمال بروز اثرات نامطلوب نیز میتواند افزایش پیدا کند.
بر اساس راهنمای کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا، بیشتر روشهای معمول تصویربرداری با اشعه ایکس، دوزی بسیار پایینتر از مقادیر مرتبط با آسیب جنینی دارند. بنابراین، اگر انجام رادیولوژی برای تشخیص یا درمان یک مشکل پزشکی ضروری باشد، نباید صرفاً به دلیل بارداری از آن صرفنظر کرد.
اگر در دوران بارداری به رادیولوژی نیاز پیدا کنیم، چه باید کرد؟
اگر پزشک برای بررسی شکستگی، عفونت، مشکلات ریوی یا بیماری دیگری درخواست رادیولوژی داد، حتماً او و مسئول تصویربرداری را از بارداری خود مطلع کنید.
در این شرایط، پزشک با توجه به علت درخواست تصویربرداری، سن بارداری و ناحیه مورد بررسی تصمیم میگیرد که آیا میتوان از روش جایگزین استفاده کرد یا انجام رادیولوژی ضروری است.
- اگر هدف بررسی وضعیت جنین باشد، معمولاً سونوگرافی انتخاب مناسبی است.
- اگر بررسی بعضی بافتهای داخلی بدن ضروری باشد، ممکن است امآرآی بدون ماده حاجب گزینه مناسبی باشد.
- اگر تشخیص یک مشکل اورژانسی به رادیولوژی یا سیتیاسکن نیاز داشته باشد، پزشک میتواند با تنظیم روش تصویربرداری و کاهش دوز پرتو، خطر احتمالی را به حداقل برساند.
نکته مهم این است که تأخیر در تشخیص بیماری مادر نیز ممکن است سلامت مادر و جنین را به خطر بیندازد. بنابراین، تصمیمگیری باید بر اساس مقایسه فایده تشخیص و خطر احتمالی پرتو انجام شود.
اگر بدون اطلاع از بارداری رادیولوژی انجام داده باشیم چه؟
این اتفاق ممکن است برای زنانی رخ دهد که هنوز از بارداری خود اطلاع ندارند و برای بررسی یک مشکل پزشکی عکسبرداری انجام میدهند.
در چنین شرایطی، مهمترین نکته حفظ آرامش است. انجام یک رادیوگرافی تشخیصی بهتنهایی به معنای آسیبدیدن جنین یا ضرورت پایاندادن به بارداری نیست.
بهتر است مادر در اولین فرصت پزشک متخصص زنان را مطلع کند و اطلاعات مربوط به تصویربرداری، از جمله تاریخ انجام، ناحیه عکسبرداری و نوع آن را در اختیار پزشک قرار دهد. اگر چندین بار تصویربرداری انجام شده یا سیتیاسکن شکم و لگن صورت گرفته باشد، ممکن است بررسی دقیقتر میزان دوز دریافتی جنین با کمک متخصص فیزیک پزشکی لازم باشد.
طبق راهنمای کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا، مواجهه با پرتوهای تشخیصی بهتنهایی معمولاً دلیلی برای توصیه به ختم بارداری نیست.
تفاوت سونوگرافی و رادیولوژی در بارداری چیست؟
|
ویژگی |
سونوگرافی |
رادیولوژی معمولی |
|
نوع امواج |
امواج صوتی |
اشعه ایکس |
|
پرتو یونیزان |
ندارد |
دارد |
|
کاربرد در بارداری |
بررسی رشد و وضعیت جنین |
بررسی مشکلات پزشکی مادر |
|
میزان نگرانی برای جنین |
در استفاده تشخیصی صحیح، خطر شناختهشدهای ندارد |
به دوز پرتو و ناحیه تصویربرداری بستگی دارد |
|
نیاز به احتیاط |
انجام در صورت ضرورت پزشکی |
اطلاعدادن بارداری و ارزیابی ضرورت تصویربرداری |
چه نکاتی را مادران باردار باید به خاطر بسپارند؟
برای حفظ سلامت خود و جنین، بهتر است چند نکته را رعایت کنید:
- پیش از هر نوع تصویربرداری، احتمال بارداری یا بارداربودن خود را به پزشک و مسئول تصویربرداری اطلاع دهید.
- از انجام سونوگرافی یا رادیولوژی غیرضروری خودداری کنید.
- اگر پزشک تصویربرداری را ضروری دانسته است، بدون مشورت با او آن را لغو نکنید.
- درباره روشهای جایگزین مانند سونوگرافی یا امآرآی بدون ماده حاجب سؤال کنید.
- اگر پیش از اطلاع از بارداری در معرض اشعه ایکس قرار گرفتهاید، به جای نگرانی و تصمیمگیری خودسرانه، موضوع را با پزشک در میان بگذارید.
جمعبندی
سونوگرافی و رادیولوژی دو روش تصویربرداری متفاوت هستند و نمیتوان درباره خطر آنها در بارداری یک حکم یکسان صادر کرد. سونوگرافی تشخیصی با امواج صوتی کار میکند و در صورت استفاده اصولی، روش استاندارد و قابل اطمینانی برای بررسی جنین است. رادیولوژی از اشعه ایکس استفاده میکند و به همین دلیل به ارزیابی دقیقتری از نظر ناحیه تصویربرداری و میزان پرتو نیاز دارد.
با این حال، نباید فراموش کرد که سلامت مادر نیز بخش مهمی از سلامت جنین است. گاهی انجام یک تصویربرداری ضروری، بسیار کمخطرتر از بهتعویقانداختن تشخیص و درمان بیماری مادر خواهد بود.
سوالات متداول
آیا سونوگرافی در سه ماهه اول بارداری خطرناک است؟
خیر. سونوگرافی تشخیصی در سه ماهه اول، در صورت انجام توسط فرد متخصص و با هدف پزشکی، روش رایجی برای بررسی بارداری است و خطر شناختهشدهای برای جنین ندارد.
آیا عکسبرداری از دندان در بارداری خطر دارد؟
رادیوگرافی دندان معمولاً جنین را در معرض پرتو مستقیم قرار نمیدهد و میزان پرتو پراکنده بسیار کم است. با این حال، باید بارداری را به دندانپزشک و مرکز تصویربرداری اطلاع دهید تا ضرورت و روش مناسب بررسی شود.
آیا رادیولوژی قفسه سینه در بارداری ممنوع است؟
خیر. در صورت نیاز پزشکی، رادیولوژی قفسه سینه معمولاً با دوز بسیار کم و بدون تابش مستقیم به جنین انجام میشود. تصمیم نهایی باید با توجه به شرایط مادر و ضرورت تشخیص گرفته شود.
اگر در ماه اول بارداری رادیولوژی انجام داده باشیم، جنین آسیب میبیند؟
لزوماً خیر. خطر به نوع تصویربرداری، ناحیه مورد بررسی و دوز پرتو بستگی دارد. بهتر است اطلاعات تصویربرداری را به متخصص زنان ارائه دهید تا در صورت نیاز میزان مواجهه بررسی شود.
آیا سونوگرافی داپلر در بارداری بیخطر است؟
داپلر در صورت داشتن اندیکاسیون پزشکی و استفاده صحیح توسط متخصص، روشی قابل استفاده در بارداری است؛ اما باید مدت و شدت استفاده از آن متناسب با نیاز تشخیصی باشد.