چطور رفتار نامناسب کودک را بدون تحقیر و تنبیه در جمع مدیریت کنیم؟
تصور کنید به یک مهمانی خانوادگی دعوت شدهاید. کودک شما پشت پای شما پنهان شده و حاضر نیست به مهمانها سلام کند. یکی از اقوام با خنده میگوید: «چه بچه خجالتیای! بیا ببینم، چرا سلام نمیکنی؟» فرد دیگری او را به بغلکردن و بوسیدن اصرار میکند و چند نفر هم درباره رفتار یا ظاهرش نظر میدهند. شاید از نگاه بزرگترها این اتفاقها عادی و حتی صمیمانه باشد، اما کودک ممکن است در همان جمع احساس خجالت، فشار یا ناامنی کند.
فرهنگ برخورد با کودک در جمع، فقط به آموزش سلامکردن، تشکرکردن یا رعایت آداب مهمانی محدود نمیشود. این فرهنگ از رفتار بزرگسالان با کودک آغاز میشود؛ از اینکه چقدر به احساسات او احترام میگذارند، چطور رفتار نامناسبش را اصلاح میکنند و تا چه اندازه حریم شخصی او را جدی میگیرند.
چرا رفتار بزرگسالان با کودک در جمع اهمیت دارد؟
کودکان در محیطهای اجتماعی، علاوه بر یادگیری آداب معاشرت، در حال شناختن جایگاه خود و دیگران هستند. آنها از واکنش والدین و اطرافیان میآموزند که چگونه ارتباط برقرار کنند، اختلافنظر داشته باشند و احساساتشان را بیان کنند.
اگر کودک در جمع بهخاطر خجالت، اشتباه یا رفتار طبیعی متناسب با سنش سرزنش شود، ممکن است بهتدریج از حضور در جمع احساس نگرانی کند. در مقابل، برخورد محترمانه و همراه با راهنمایی به او کمک میکند مهارتهای اجتماعی را با احساس امنیت بیشتری یاد بگیرد.
آکادمی اطفال آمریکا در توصیههای خود درباره انضباط مؤثر تأکید میکند که تحقیر، شرمسارسازی، تهدید و فریادزدن روشهای مناسبی برای اصلاح رفتار کودک نیستند. در عوض، تعیین حدومرز روشن، تقویت رفتارهای مطلوب و آموزش متناسب با سن کودک توصیه میشود.
هفت اصل مهم برای رفتار درست با کودک در جمع
۱. کودک را مجبور به ابراز محبت نکنید
یکی از رفتارهای رایج در مهمانیها، اصرار به بوسیدن، بغلکردن یا نشستن کودک روی پای اقوام است. ممکن است کودک با یکی از بستگان احساس راحتی نکند یا در آن لحظه تمایلی به تماس بدنی نداشته باشد.
بهتر است بهجای اجبار، به او فرصت انتخاب بدهیم. میتوانیم بگوییم: «دوست داری سلام کنی، دست تکان بدهی یا فعلاً کنار من بمانی؟» به این ترتیب، کودک هم احترام به دیگران را یاد میگیرد و هم متوجه میشود حق دارد درباره تماس بدنی خود تصمیم بگیرد.
۲. خجالت یا کمحرفی کودک را به سوژه شوخی تبدیل نکنید
بعضی کودکان برای ارتباط با افراد ناآشنا به زمان بیشتری نیاز دارند. اصرار به حرفزدن یا معرفیکردن خود در جمع، ممکن است اضطراب آنها را بیشتر کند.
جملاتی مانند «چقدر خجالتی هستی»، «چرا مثل بچههای دیگر نیستی؟» یا «بچه ما اصلاً اجتماعی نیست» کمکی به حل این مسئله نمیکند. بهتر است کودک را بدون برچسبزدن همراهی کنیم و اجازه دهیم با سرعت خودش وارد گفتوگو شود.
۳. اشتباهات کودک را جلوی دیگران اصلاح نکنید
اگر کودک در مهمانی چیزی را شکست، حرف نامناسبی زد یا با کودک دیگری اختلاف پیدا کرد، لازم نیست همان لحظه با صدای بلند او را سرزنش کنیم. بهتر است در صورت امکان، او را به گوشهای آرام ببریم و کوتاه و روشن توضیح دهیم چه رفتاری درست نیست.
برای مثال، بهجای گفتن «تو همیشه مهمانی را خراب میکنی»، میتوان گفت: «پرتابکردن اسباببازی ممکن است به کسی آسیب بزند؛ بیا آن را کنار بگذاریم.» در این روش، رفتار نامناسب اصلاح میشود، بدون آنکه شخصیت کودک زیر سؤال برود.
۴. اجازه ندهید دیگران کودک را تحقیر یا مقایسه کنند
گاهی اطرافیان بدون قصد آزار، کودک را با خواهر، برادر، همسنوسال یا حتی دوران کودکی والدین مقایسه میکنند. جملاتی مانند «ببین دخترخالهات چقدر مؤدب است» یا «چرا تو نمیتوانی مثل برادرت رفتار کنی؟» ممکن است احساس ناکافیبودن را در کودک تقویت کند.
والدین باید در چنین موقعیتهایی محترمانه از فرزندشان حمایت کنند. میتوان گفت: «هر کودکی ویژگیهای خودش را دارد؛ ما هم داریم به او کمک میکنیم این مهارت را یاد بگیرد.»
۵. کودک را برای اجرای نمایش در جمع تحت فشار نگذارید
گاهی از کودک انتظار داریم جلوی مهمانها شعر بخواند، آواز اجرا کند، حرکات بامزه انجام دهد یا درباره موفقیتهایش توضیح بدهد. اگر خودش علاقهمند باشد، این فعالیتها میتوانند سرگرمکننده باشند؛ اما نباید به وظیفهای اجباری تبدیل شوند.
کودک حق دارد نخواهد در مرکز توجه قرار بگیرد. احترام به این انتخاب به او میآموزد که ارزشمندیاش به سرگرمکردن دیگران یا جلب رضایت اطرافیان وابسته نیست.
۶. برای رفتار کودک در جمع، انتظارات متناسب با سن داشته باشید
نمیتوان از یک کودک سهساله انتظار داشت مانند یک بزرگسال برای مدت طولانی آرام بنشیند یا در تمام گفتوگوها سکوت کند. کودکان برای بازی، حرکت و استراحت به فرصت نیاز دارند.
پیش از رفتن به مهمانی، چند قانون ساده و قابل فهم را با کودک مرور کنید؛ مثلاً اینکه به وسایل دیگران بدون اجازه دست نزند، به کسی آسیب نزند و هنگام نیاز از والدین کمک بخواهد. بهتر است مدت حضور در مهمانی، زمان غذا و فرصت بازی نیز با نیازهای سنی او هماهنگ باشد.
۷. خودتان الگوی رفتاری کودک باشید
کودکان بیش از آنکه از توصیههای کلامی یاد بگیرند، رفتار بزرگسالان را مشاهده و تقلید میکنند. اگر والدین با میزبان، سالمندان، کودکان دیگر و کارکنان یک مکان محترمانه برخورد کنند، کودک نیز بهتدریج همین الگو را یاد میگیرد.
اگر از فرزندمان انتظار داریم هنگام صحبت دیگران میان حرفشان نپرد، خودمان نیز باید به حرف او گوش بدهیم. اگر میخواهیم برای وسایل دیگران اجازه بگیرد، باید حریم شخصی خودش را هم رعایت کنیم.
اگر کودک در جمع بدرفتاری کرد، چه کنیم؟
گریه، قشقرق، پرخاشگری یا بیقراری کودک در جمع ممکن است والدین را خجالتزده یا عصبانی کند. با این حال، واکنش عجولانه و تنبیه در مقابل دیگران معمولاً به حل مسئله کمک نمیکند.
در چنین موقعیتی:
- ابتدا آرامش خود را حفظ کنید و با صدای پایین با کودک صحبت کنید.
- اگر احتمال آسیب به خودش یا دیگران وجود دارد، رفتار را سریع و قاطع متوقف کنید.
- احساس او را نامگذاری کنید؛ مثلاً بگویید: «میدانم خسته شدی و دوست داری بازی کنی.»
- قانون را روشن و کوتاه بیان کنید: «عصبانیبودن اشکالی ندارد، اما زدن دیگران قابل قبول نیست.»
- اگر کودک به استراحت نیاز دارد، برای مدتی او را از فضای شلوغ دور کنید.
بر اساس توصیههای آکادمی اطفال آمریکا، تقویت رفتار مطلوب، تعیین محدودیتهای روشن و هدایت کودک به سمت رفتار جایگزین، از روشهای مؤثرتر برای آموزش رفتار اجتماعی هستند.
مهمانها هم در قبال کودکان مسئولیت دارند
فرهنگ برخورد با کودک فقط وظیفه والدین نیست. اطرافیان نیز باید بدانند که کودک یک فرد مستقل با احساسات و حریم شخصی است. لمسکردن بدون اجازه، اصرار به بوسیدن، پرسیدن سؤالهای خصوصی، مسخرهکردن اشتباهات یا دادن خوراکی بدون هماهنگی با والدین، رفتارهای مناسبی نیستند.
بهتر است بزرگسالان پیش از نزدیکشدن به کودک، به واکنش او توجه کنند و اگر تمایلی به ارتباط نشان نداد، اصرار نکنند. همچنین نباید والدین را بهخاطر گریه یا بیقراری طبیعی کودک در جمع سرزنش کنند.
جمعبندی
آموزش آداب معاشرت به کودک ضروری است، اما این آموزش باید از احترام به خود او آغاز شود. کودکی که در جمع تحقیر نمیشود، حق انتخاب دارد و احساساتش جدی گرفته میشود، فرصت بیشتری برای یادگیری ارتباط سالم با دیگران خواهد داشت.
هدف از تربیت اجتماعی این نیست که کودک همیشه ساکت، مطیع و بینقص باشد؛ بلکه باید یاد بگیرد در کنار رعایت حقوق دیگران، از احساسات و مرزهای خودش نیز آگاه باشد.
شما در مهمانیها و دورهمیها چه رفتارهایی را در برخورد با کودکان نادرست میدانید؟ آیا تا به حال پیش آمده برای حمایت از فرزندتان در برابر رفتار نامناسب اطرافیان واکنش نشان دهید؟
سوالات متداول
آیا باید کودک را مجبور کنیم در مهمانی به همه سلام کند؟
خیر. بهتر است سلامکردن را با الگوسازی و تشویق آموزش دهیم و به کودک فرصت بدهیم به شیوهای که برایش راحتتر است، مانند دست تکاندادن یا گفتن سلام از کنار والدین، ارتباط را آغاز کند.
اگر کودک در جمع قشقرق به پا کرد، چه واکنشی مناسب است؟
ابتدا آرامش خود را حفظ کنید، احساس کودک را تشخیص دهید و در صورت لزوم او را به محیطی آرامتر ببرید. سپس با جملات کوتاه و متناسب با سنش، رفتار قابل قبول را توضیح دهید.
آیا بوسیدن و بغلکردن کودک توسط اقوام اشکالی دارد؟
محبتکردن به کودک اشکالی ندارد، اما باید به تمایل او توجه شود. کودک نباید برای بوسیدن یا بغلکردن دیگران تحت فشار قرار بگیرد.
چطور به کودک آداب معاشرت در مهمانی را آموزش دهیم؟
با آموزش چند قانون ساده پیش از مهمانی، الگوسازی در رفتار روزمره، تمرین در خانه و تشویق رفتارهای مناسب میتوان مهارتهای اجتماعی را بهتدریج تقویت کرد.