چرا بعضی کودکان پرخاشگر یا گوشهگیر میشوند؟
پشت رفتار کودک چه احساسی پنهان شده است؟
گاهی کودک با کوچکترین مخالفتی عصبانی میشود، فریاد میزند، وسایلش را پرت میکند یا با دیگران درگیر میشود. گاهی هم درست برعکس، ترجیح میدهد تنها بماند، درباره اتفاقات روزمره حرف نزند و حتی به پرسشهای ساده والدین با سکوت پاسخ دهد. در هر دو موقعیت ممکن است والدین نگران شوند و ندانند چطور باید سر صحبت را با فرزندشان باز کنند.
نکته مهم این است که پرخاشگری و گوشهگیری، همیشه به معنای لجبازی یا بیعلاقگی کودک به خانواده نیستند. این رفتارها گاهی راهی برای نشاندادن احساساتی هستند که کودک هنوز نمیتواند آنها را بهدرستی بیان یا مدیریت کند. بنابراین، پیش از تلاش برای تغییر رفتار، بهتر است علت احتمالی آن را بشناسیم و فضایی امن برای گفتوگو ایجاد کنیم.
چرا بعضی کودکان پرخاشگر یا گوشهگیر میشوند؟
کودکان به دلایل مختلفی ممکن است رفتارهای پرخاشگرانه یا کنارهگیرانه نشان دهند. ناکامی، خستگی، اضطراب، مشکلات ارتباطی، اختلافات خانوادگی، تجربه طردشدن از سوی همسالان و فشارهای مدرسه از جمله عواملی هستند که میتوانند بر رفتار کودک تأثیر بگذارند.
کودکی که پرخاشگری میکند، ممکن است نتواند خشم، ترس یا احساس نادیدهگرفتهشدن خود را با کلمات بیان کند. در مقابل، کودک گوشهگیر ممکن است از قضاوتشدن بترسد، احساس ناامنی کند یا برای کنارآمدن با شرایط دشوار به تنهایی پناه ببرد.
البته هیچکدام از این رفتارها بهتنهایی نشاندهنده یک اختلال روانشناختی نیستند. برای شناخت علت، باید سن کودک، شرایط زندگی، مدت و شدت رفتار و تغییرات اخیر در محیط او را در نظر گرفت.
چطور با کودک پرخاشگر صحبت کنیم؟
۱. هنگام عصبانیت وارد بحث نشوید
وقتی کودک در اوج خشم است، ممکن است نتواند به توضیحات منطقی توجه کند. در چنین شرایطی، دادزدن، تهدیدکردن یا پرسیدن مداوم «چرا اینطوری رفتار میکنی؟» معمولاً گفتوگو را دشوارتر میکند.
ابتدا آرامش و امنیت را برقرار کنید. اگر کودک به خودش یا دیگری آسیب میزند، رفتار را با قاطعیت متوقف کنید و اجازه ندهید کسی صدمه ببیند. پس از آرامشدن شرایط، درباره اتفاق صحبت کنید.
برای مثال میتوانید بگویید: «میدانم خیلی عصبانی شدی. وقتی آماده بودی، دوست دارم درباره چیزی که ناراحتت کرده با هم حرف بزنیم.»
۲. احساس او را نامگذاری کنید
گاهی کودک نمیداند دقیقاً چه احساسی دارد. کمک کنید احساسش را بشناسد و برای آن کلمه پیدا کند.
بهجای گفتن «اینقدر عصبانی نباش»، بگویید: «به نظر میرسد از اینکه دوستت با تو بازی نکرد ناراحت شدی.» یا «فکر میکنم وقتی حرفت را نشنیدند، احساس کردی کسی به تو توجه نمیکند.»
این روش به معنای تأیید رفتار پرخاشگرانه نیست. میتوانید همزمان مرز روشنی تعیین کنید: «عصبانیشدن اشکالی ندارد، اما اجازه نداری کسی را بزنی یا به وسایل آسیب بزنی.»
۳. بهجای بازجویی، سؤالهای باز بپرسید
پرسشهایی مانند «چرا این کار را کردی؟» ممکن است کودک را در موضع دفاعی قرار دهد. بهتر است سؤالهایی بپرسید که او را به توضیح تجربهاش دعوت میکنند:
- امروز چه اتفاقی افتاد که ناراحت شدی؟
- کدام قسمت این ماجرا بیشتر اذیتت کرد؟
- دوست داشتی دیگران چه رفتاری با تو داشته باشند؟
- فکر میکنی دفعه بعد چطور میتوانیم این مشکل را حل کنیم؟
به پاسخ کودک گوش دهید و پیش از ارائه راهحل، اجازه دهید حرفش را کامل کند.
چطور با کودک گوشهگیر ارتباط برقرار کنیم؟
۱. برای حرفزدن به او فشار نیاورید
یکی از اشتباهات رایج والدین این است که سکوت کودک را با پرسشهای پیدرپی میشکنند: «چرا حرف نمیزنی؟»، «مگر چه اتفاقی افتاده؟»، «از من چیزی پنهان میکنی؟»
این پرسشها ممکن است احساس فشار و ناامنی را بیشتر کنند. بهتر است به کودک فرصت بدهید و نشان دهید هر زمان آماده صحبت باشد، شنونده او خواهید بود.
میتوانید بگویید: «لازم نیست همین الان دربارهاش حرف بزنی. فقط میخواهم بدانی که من هستم و هر وقت خواستی میتوانی با من صحبت کنی.»
۲. از فعالیتهای مشترک برای شروع ارتباط کمک بگیرید
همه کودکان هنگام گفتوگوی مستقیم احساس راحتی نمیکنند. گاهی ارتباط در حین نقاشی، آشپزی، پیادهروی، بازی یا حتی مرتبکردن وسایل آسانتر شکل میگیرد.
بهجای اینکه کودک را روبهروی خود بنشانید و از او توضیح بخواهید، زمانی را به فعالیتی مشترک اختصاص دهید. در چنین فضایی ممکن است کودک بدون احساس بازخواست، درباره نگرانیها یا اتفاقات روزانهاش صحبت کند.
۳. سکوت و خلوتخواستن را با بیتفاوتی اشتباه نگیرید
بعضی کودکان ذاتاً آرامتر و کمحرفتر هستند و برای بازیابی انرژی به زمان تنهایی نیاز دارند. این ویژگی بهتنهایی نگرانکننده نیست. آنچه اهمیت دارد، تغییر رفتار نسبت به گذشته است.
اگر کودکی که قبلاً از بازی و ارتباط لذت میبرده، ناگهان از دوستان و خانواده فاصله میگیرد، علاقهاش را به فعالیتهای موردعلاقه از دست میدهد یا برای مدت طولانی غمگین و منزوی به نظر میرسد، بهتر است علت این تغییر بررسی شود.
پنج اصل مشترک برای گفتوگو با هر دو گروه از کودکان
چه فرزندتان پرخاشگر باشد و چه گوشهگیر، چند اصل میتواند کیفیت ارتباط شما را بهتر کند:
۱. شنونده فعال باشید: هنگام صحبت کودک، تلفن همراه و عوامل حواسپرتی را کنار بگذارید. با توجه کامل به حرفهای او گوش دهید.
۲. احساسات را کوچک نشمارید: عباراتی مانند «این که ناراحتی ندارد» یا «برای این موضوع گریه نکن» ممکن است باعث شوند کودک احساس کند درک نمیشود.
۳. از برچسبزدن پرهیز کنید: بهجای «تو بچه پرخاشگری هستی» بگویید «این رفتاری که انجام دادی به دوستت آسیب زد». رفتار قابل اصلاح است، اما برچسب میتواند به تصویر کودک از خودش آسیب بزند.
۴. الگوی مناسبی باشید: اگر والدین هنگام اختلاف فریاد میزنند یا سکوت طولانی را برای تنبیه یکدیگر به کار میبرند، کودک ممکن است همین روشها را یاد بگیرد. نشان دهید چگونه میتوان خشم و ناراحتی را با کلمات بیان کرد.
۵. ارتباط را به لحظات بحران محدود نکنید: هر روز زمانی کوتاه برای صحبت، بازی یا فعالیت مشترک در نظر بگیرید. رابطهای که در روزهای عادی تقویت میشود، در موقعیتهای دشوار نیز پناهگاه امنتری برای کودک خواهد بود.
چه زمانی باید از روانشناس کودک کمک بگیریم؟
اگر پرخاشگری یا گوشهگیری کودک شدید، مداوم یا مختلکننده زندگی روزمره شده است، بهتر است با روانشناس کودک یا متخصص سلامت روان مشورت کنید. در موارد زیر ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری دارد:
- کودک مرتب با دیگران درگیر میشود، به خودش یا دیگران آسیب میزند یا کنترل رفتارهایش برای خانواده دشوار شده است.
- گوشهگیری، غمگینی یا تحریکپذیری کودک برای چند هفته ادامه پیدا کرده است.
- کودک علاقهاش را به بازی، دوستان یا فعالیتهایی که قبلاً دوست داشته از دست داده است.
- خواب، اشتها، عملکرد تحصیلی یا روابط اجتماعی او بهطور محسوسی تغییر کرده است.
- نشانههایی از ترس شدید، آزار، قلدری یا تجربه یک اتفاق آسیبزا وجود دارد.
اگر کودک درباره آسیبزدن به خودش یا خودکشی صحبت میکند، یا خطر فوری برای خودش یا دیگران وجود دارد، باید فوراً کمک تخصصی و خدمات اورژانسی دریافت شود.
جمعبندی
صحبتکردن با کودک پرخاشگر یا گوشهگیر، بیش از هر چیز به صبر، همدلی و شناخت نیازهای عاطفی او احتیاج دارد. کودک پرخاشگر به یادگیری روشهای سالم بیان خشم نیاز دارد و کودک گوشهگیر باید مطمئن شود که برای شنیدهشدن مجبور به صحبتکردن یا توضیحدادن فوری نیست. والدین با ایجاد فضایی امن، گوشدادن بدون قضاوت و حفظ مرزهای رفتاری میتوانند به فرزندشان کمک کنند احساسات خود را بهتر بشناسد و درباره آنها حرف بزند.
شما برای شروع گفتوگو با فرزندتان در زمان عصبانیت یا سکوت چه روشی را مؤثرتر میدانید؟ تجربه خود را با والدین دیگر به اشتراک بگذارید.