دندان درآوردن نوزاد از بالا؛ نشانه چیست و چه زمانی باید نگران شد؟
دیدن یک نقطه سفید کوچک روی لثه بالای نوزاد، برای بسیاری از پدر و مادرها هم شوقانگیز است و هم کمی نگرانکننده. بیشتر ما شنیدهایم که «اولین دندان باید از پایین دربیاید» و وقتی ماجرا برعکس پیش میرود، طبیعی است این پرسش پیش بیاید که آیا رشد کودک روند درستی دارد یا نه. گاهی هم بزرگترهای خانواده با یادآوری باورهای قدیمی، مثل بدیمن بودن دندان بالا و لزوم نذر یا قربانی، این نگرانی را بیشتر میکنند.
- دندان درآوردن نوزاد از بالا نشانه چیست؟
- دندان نوزاد اول بالا درمیاد یا پایین؟
- علت درآوردن دندان نوزاد از بالا چیست؟
- اولین دندان از لثه بالا درآمد؛ مراقبت از چه زمانی آغاز میشود؟
- چطور ناراحتی دندان درآوردن نوزاد را کم کنیم؟
- اگر اولین دندان، نیش یا دندان کناری بالا باشد چه؟
- چه زمانی دندان بالا درآوردن نوزاد نیاز به بررسی دارد؟
- دندان درآوردن نوزاد از لثه بالا چه علائمی دارد؟
- باورهای قدیمی درباره دندان بالا درآوردن نوزاد
در این مطلب به زبان ساده توضیح میدهیم که دندان درآوردن نوزاد از بالا نشانه چیست، ترتیب طبیعی رویش دندانهای شیری چگونه است، چه عواملی بر آن اثر میگذارند، از همین دندان تازه چطور مراقبت کنید و در چه شرایطی باید کودک را نزد دندانپزشک برد.
پاسخ کوتاه: درآمدن اولین دندان از فک بالا در بیشتر نوزادان کاملاً طبیعی است و نشانه بیماری، کمبود ویتامین یا اختلال رشد نیست. رویش اولین دندان از فک پایین فقط الگوی شایعتر است، نه الگوی اجباری. آنچه بیش از ترتیب رویش اهمیت دارد، زمان کلی رویش، ظاهر سالم دندان و شروع بهموقع بهداشت دهان است.
دندان درآوردن نوزاد از بالا نشانه چیست؟
درآمدن اولین دندان از فک بالا در اغلب نوزادان نشانه مشکل خاصی نیست و تنها نشان میدهد ترتیب رویش در این کودک کمی با الگوی رایج تفاوت دارد. این تفاوت، برخلاف برخی باورهای قدیمی، هیچ ارتباطی با هوش، سلامت عمومی، اخلاق یا آینده کودک ندارد.
بنابراین بهجای نگرانی درباره ترتیب رویش، بهتر است تمرکز خود را روی مراقبت از همین دندان تازه بگذارید. دندانهای جلوی فک بالا، همانطور که در ادامه توضیح میدهیم، بیش از سایر دندانهای شیری در معرض پوسیدگی قرار دارند و مسواک زدن دندان نوزاد باید از همان روزهای نخست رویش آغاز شود.

دندان نوزاد اول بالا درمیاد یا پایین؟
بر اساس الگوی رایج، نخستین دندانها پیشینهای میانی فک پایین هستند که معمولاً بین ۶ تا ۱۰ ماهگی رویش مییابند. پیشینهای میانی فک بالا نیز در فاصله ۸ تا ۱۲ ماهگی ظاهر میشوند. این دو بازه زمانی با یکدیگر همپوشانی دارند؛ به همین دلیل ممکن است دندان بالای نوزادی در ۸ ماهگی بیرون بیاید، در حالی که دندان پایین او تا ۱۰ ماهگی همچنان در محدوده طبیعی باشد.
پس پاسخ این پرسش که دندان نوزاد اول از بالا درمیآید یا پایین، یک قاعده قطعی نیست. جدول زیر زمان تقریبی رویش دندانهای شیری را در هر دو فک نشان میدهد:
|
دندان شیری |
زمان تقریبی رویش در فک بالا |
زمان تقریبی رویش در فک پایین |
|
پیشین میانی |
۸ تا ۱۲ ماهگی |
۶ تا ۱۰ ماهگی |
|
پیشین کناری |
۹ تا ۱۳ ماهگی |
۱۰ تا ۱۶ ماهگی |
|
آسیای اول |
۱۳ تا ۱۹ ماهگی |
۱۴ تا ۱۸ ماهگی |
|
نیش |
۱۶ تا ۲۲ ماهگی |
۱۷ تا ۲۳ ماهگی |
|
آسیای دوم |
۲۵ تا ۳۳ ماهگی |
۲۳ تا ۳۱ ماهگی |
اعداد این جدول میانگین هستند و فاصله چندهفتهای یا حتی چندماهه از آنها در بسیاری از کودکان سالم دیده میشود. به زبان ساده، تا وقتی اولین دندان حدوداً در بازه ۶ تا ۱۲ ماهگی ظاهر شود و دندانهای بعدی هم بهتدریج در ماههای بعد برسند، اینکه کدام دندان زودتر آمده اهمیت چندانی ندارد. معمولاً تا حدود ۳ سالگی هر ۲۰ دندان شیری رویش یافتهاند. در نوزادان نارس نیز بهتر است زمان رویش بر اساس سن اصلاحشده (سن از تاریخ مورد انتظار تولد) سنجیده شود.
علت درآوردن دندان نوزاد از بالا چیست؟
این پدیده علت بیماریزای مشخصی ندارد. مجموعهای از عوامل طبیعی باعث میشود ترتیب رویش در هر نوزاد الگوی مخصوص به خود را داشته باشد.
الگوی خانوادگی
زمان و ترتیب رویش دندانها تا حد زیادی ارثی است و در بسیاری از موارد، یکی از والدین نیز در کودکی به همین ترتیب دندان درآورده است. تجربههایی که والدین در انجمنهای مادر و کودک به اشتراک گذاشتهاند هم این موضوع را تأیید میکند. برای نمونه، مادری که اولین دندان فرزندش از فک بالا درآمده بود، گفته است که دندانهای خود او هم در کودکی ابتدا از بالا بیرون آمدهاند. در تجربه دیگری، کودکی ابتدا سه دندان از فک بالا و سپس یک دندان از فک پایین درآورده و رشدش بدون هیچ مشکلی ادامه یافته است.
تفاوت سرعت تکامل جوانههای دندان
جوانههای دندانهای شیری از دوران جنینی در فک شکل میگیرند، اما سرعت تکامل همه آنها یکسان نیست. اگر جوانه دندان پیشین بالا کمی زودتر به سطح لثه برسد، ترتیب رویش تغییر میکند. این تفاوت جزئی هیچ تأثیری بر کیفیت، استحکام یا سلامت دندان ندارد.
زمان آغاز رویش دندان
برخی والدین در تجربههای خود گفتهاند نوزادانی که دیرتر، مثلاً در حدود ۹ ماهگی، دندان درمیآورند، اغلب نخستین دندان را از فک بالا بیرون میآورند. این برداشت بر پایه مشاهدات شخصی است و در پژوهشها بهعنوان یک قاعده تأیید نشده است؛ با این حال با توجه به همپوشانی بازههای زمانی جدول بالا، وقوع آن دور از انتظار نیست.
عواملی که نقشی ندارند
شواهدی وجود ندارد که نوع تغذیه (شیر مادر یا شیر خشک)، مصرف یا کمبود مکملها، جنسیت کودک یا کارهایی که مادر در دوران بارداری انجام داده، تعیین کند اولین دندان از بالا دربیاید یا پایین. پس لازم نیست خود را بابت این موضوع سرزنش کنید یا بهدنبال درمان خاصی برای آن باشید.
اولین دندان از لثه بالا درآمد؛ مراقبت از چه زمانی آغاز میشود؟
درآمدن دندان از فک بالا خطری ندارد، اما یک نکته را مهم میکند: دندانهای پیشین فک بالا آسیبپذیرترین دندانهای شیری در برابر پوسیدگی هستند. هنگام شیر خوردن، زبان روی دندانهای پایین قرار میگیرد و تا حدی از آنها محافظت میکند، در حالی که شیر و مایعات شیرین مدت بیشتری روی دندانهای بالا باقی میمانند. پوسیدگی ناشی از شیر خوردن شبانه هم معمولاً از همین دندانها شروع میشود.
به همین دلیل، با رویش اولین دندان نوزاد از فک بالا، تمیز کردن دهان را نباید به تعویق انداخت:
- دندان و لثه را دو بار در روز، بهویژه بعد از آخرین شیر شب، با گاز یا پارچه نرم و مرطوب یا مسواک انگشتی تمیز کنید.
- از زمان رویش نخستین دندان میتوانید از مسواک بسیار نرم مخصوص نوزاد استفاده کنید. دندانپزشکان کودکان معمولاً مقدار بسیار کمی خمیردندان فلورایددار، در حد یک دانه برنج، را برای این سن توصیه میکنند.
- از خواباندن نوزاد با شیشه شیر یا آبمیوه پرهیز کنید، زیرا این عادت دندانهای بالا را بیش از بقیه در معرض پوسیدگی قرار میدهد.
- پستانک را به عسل، شکر یا مواد شیرین آغشته نکنید و قاشق یا پستانک کودک را با دهان خود تمیز نکنید تا میکروبهای پوسیدگیزا منتقل نشوند.
- هر چند هفته یک بار لب بالای کودک را بهآرامی بالا بزنید و سطح جلو و پشت دندانها را از نظر لکه سفید گچی یا قهوهای بررسی کنید؛ این لکهها اولین نشانه پوسیدگی هستند.
برخلاف تصور رایج که مسواک زدن را به بعد از رویش چند دندان موکول میکند، تمیز کردن دهان از زمان رویش نخستین دندان، بهخصوص وقتی این دندان در فک بالا باشد، مهمترین قدم برای پیشگیری از پوسیدگی است.
چطور ناراحتی دندان درآوردن نوزاد را کم کنیم؟
رویش دندان از فک بالا یا پایین، برای بعضی نوزادان چند روز بیقراری به همراه دارد. این روشهای ساده و ایمن معمولاً کمک میکنند:
- ماساژ آرام لثه با انگشت تمیز یا گاز مرطوب.
- استفاده از دندانگیر یا حلقه دندانی سالم و تمیز که در یخچال خنک شده باشد؛ آن را در فریزر قرار ندهید، چون سرمای زیاد به لثه آسیب میزند.
- پاک کردن مرتب آب دهان از روی چانه و گردن تا از قرمزی و التهاب پوست جلوگیری شود.
- آغوش، بازی و آرام کردن کودک؛ گاهی تنها چیزی که نوزاد بیقرار نیاز دارد، توجه بیشتر است.
در مقابل، از ژلهای بیحسکننده حاوی بنزوکائین و گردنبندهای کهربا یا دندانی پرهیز کنید؛ سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) درباره خطر این محصولات برای نوزادان هشدار داده است. مصرف هر نوع مسکن نیز فقط باید با نظر پزشک کودک و با دوز متناسب با وزن او باشد.
اگر اولین دندان، نیش یا دندان کناری بالا باشد چه؟
در برخی نوزادان، اولین دندانی که بیرون میآید دندان پیشین کناری یا حتی نیش فک بالاست. این حالت کمتر از رویش دندان پیشین میانی بالا رخ میدهد و طبیعی است که نگرانی بیشتری ایجاد کند. در یکی از تجربههای مطرحشده در انجمنهای مادر و کودک، اولین دندان نوزاد نیش فک بالا بوده و چون دندان دیگری هنوز رویش نیافته بود، والدین درباره ضرورت مراجعه به پزشک تردید داشتند. والدین دیگری با تجربه مشابه گفتهاند که کودکانشان اکنون در چهار یا پنج سالگی هیچ مشکلی ندارند.
در بیشتر موارد، دندانهای پیشین هم چند هفته یا چند ماه بعد رویش مییابند و ترتیب رویش اهمیت خود را از دست میدهد. با این حال اگر پس از رویش دندان نیش مدت زیادی بگذرد و اثری از دندانهای جلو دیده نشود، بهتر است دندانپزشک با معاینه و در صورت لزوم تصویربرداری، وجود جوانه این دندانها را بررسی کند.
این پرسش را میتوان در اولین ویزیت دندانپزشکی کودک مطرح کرد؛ معاینهای که متخصصان توصیه میکنند حداکثر تا یکسالگی یا حدود شش ماه پس از رویش نخستین دندان انجام شود. این ویزیت فقط برای بررسی مشکل نیست و فرصت خوبی است تا روش درست مسواک زدن، میزان مناسب فلوراید و عادتهای تغذیهای سالم را از نزدیک یاد بگیرید.
چه زمانی دندان بالا درآوردن نوزاد نیاز به بررسی دارد؟
دندان بالا درآوردن نوزاد بهتنهایی دلیلی برای مراجعه فوری نیست. اما اگر هر یک از شرایط زیر وجود داشته باشد، مشورت با دندانپزشک کودکان ضروری است:
- تا حدود ۱۸ ماهگی هیچ دندانی رویش نیافته باشد.
- نوزاد با دندان به دنیا آمده یا در هفتههای نخست پس از تولد دندان درآورده باشد. این دندانها گاه لق هستند و ممکن است خطر بلعیده شدن یا ایجاد زخم زیر زبان را داشته باشند.
- دندان یک سمت رویش یافته، اما دندان قرینه آن در سمت دیگر پس از چند ماه همچنان دیده نشود.
- دندان تازهرویشیافته شکل غیرعادی یا لکههای سفید گچی، زرد یا قهوهای داشته باشد.
- در محل رویش، برآمدگی آبی یا بنفش روی لثه ایجاد شده باشد که بزرگتر شود یا خونریزی کند. این برآمدگی که کیست رویشی نام دارد، اغلب با رویش دندان خودبهخود برطرف میشود، اما بهتر است توسط پزشک بررسی شود.
- نوزاد همزمان با دندان درآوردن دچار تب بالا، اسهال شدید یا بیحالی شده باشد. این علائم را نباید به رویش دندان نسبت داد و معاینه کودک توسط پزشک ضروری است.
اگر ساکن اصفهان هستید و یکی از این نشانهها را در کودک خود دیدهاید یا زمان اولین معاینه او فرا رسیده است، مراجعه به یک دندانپزشک کودک اصفهان که در معاینه نوزادان و کودکان نوپا تجربه دارد، کمک میکند هم وضعیت دندانها و جوانههای رویشنیافته دقیق بررسی شود و هم اولین تجربه کودک از دندانپزشکی در محیطی آرام و متناسب با سن او شکل بگیرد.

دندان درآوردن نوزاد از لثه بالا چه علائمی دارد؟
علائم دندان درآوردن از لثه بالا تفاوت چندانی با فک پایین ندارد. افزایش ترشح بزاق، گاز گرفتن اسباببازی و انگشت، بههمریختگی خواب، بیقراری و قرمزی یا تورم لثه از نشانههای رایج هستند. برخی نوزادان هم گونه یا گوش همان سمت را میمالند.
تفاوت اصلی در دیده شدن دندان است. لثه بالا پشت لب قرار دارد و تا وقتی لب بهآرامی بالا زده نشود، ممکن است برآمدگی یا سفیدی دندان دیده نشود. به همین دلیل برخی والدین بیقراری نوزاد را به عوامل دیگری نسبت میدهند.
شدت علائم هم برای هر دندان متفاوت است. در یکی از تجربههای والدین، رویش دندانهای بالای کودک بدون مشکل خاصی انجام شده، اما هنگام رویش دندانهای پایین، لثه دچار شکاف و خونریزی مختصر شده است. این تجربه نشان میدهد که دشواری رویش به فک بالا یا پایین ربطی ندارد.
نکته دیگری هم در ماههای نخست اهمیت دارد: گاهی روی لثه بالای نوزادان برجستگیهای کوچک و سفیدرنگی دیده میشود که شبیه سر دندان هستند. این برجستگیها کیستهای کوچک و بیخطری هستند که طی چند هفته خودبهخود از بین میروند و نباید با نخستین دندان اشتباه گرفته شوند.

باورهای قدیمی درباره دندان بالا درآوردن نوزاد
در بسیاری از خانوادههای ایرانی، رویش دندان از فک بالا خوشیمن شمرده نمیشود و گاه برای رفع آن، قربانی کردن یا نذر توصیه میشود. باور رایج دیگر این است که دندانهای نوزادی که زود دندان درمیآورد، زودتر خراب میشوند. این باورها مختص ایران نیست و در برخی فرهنگهای دیگر هم رویش دندان از فک بالا با بدشانسی یا اتفاقهای ناخوشایند مرتبط دانسته میشود.
از نظر علمی، ترتیب رویش دندانها هیچ ارتباطی با سرنوشت کودک یا رویدادهای خانواده ندارد. زودتر یا دیرتر پوسیده شدن دندانها هم به عادتهای تغذیهای، شیر خوردن شبانه و رعایت بهداشت دهان بستگی دارد، نه به زمان یا جهت رویش. بیشتر والدینی که در انجمنهای مادر و کودک تجربه خود را گفتهاند نیز این باورها را بیاساس دانسته و از رشد طبیعی کودکانی گفتهاند که اولین دندانشان از فک بالا درآمده است.
جمعبندی
در پاسخ به این پرسش که دندان درآوردن نوزاد از بالا نشانه چیست، میتوان گفت این پدیده در بیشتر موارد فقط یک تفاوت طبیعی در ترتیب رویش است. بازههای زمانی رویش دندانهای بالا و پایین با هم همپوشانی دارند، الگوی خانوادگی در این زمینه نقش مهمی دارد و باورهای قدیمی درباره بدیمنی آن پشتوانه علمی ندارند.
آنچه اهمیت بیشتری دارد، توجه به نشانههای هشدار مانند رویش نیافتن هیچ دندانی تا حدود ۱۸ ماهگی، وجود لکه یا شکل غیرعادی در دندان و تب بالاست. شروع بهموقع تمیز کردن دندانها و انجام نخستین معاینه دندانپزشکی تا یکسالگی هم بهترین راه برای رفع نگرانیها و حفظ سلامت دندانهای شیری از همان ابتداست. اگر در اصفهان زندگی میکنید و میخواهید پیش از انتخاب، گزینههای بیشتری را مقایسه کنید، فهرست مطبهای دندانپزشکی اطفال در اصفهان به همراه نشانی مطبها و روشهای نوبتدهی در دسترس است.
سوالات متداول
آیا رویش دندان از فک بالا بر ردیف شدن دندانهای دائمی اثر دارد؟
شواهدی وجود ندارد که ترتیب رویش دندانهای شیری، نظم دندانهای دائمی را تعیین کند. آنچه بر ردیف شدن دندانهای دائمی اثر میگذارد، سالم ماندن دندانهای شیری تا زمان افتادن طبیعی آنها و وجود فضای کافی در فک است.
اگر دندان بالا زودتر درآمده باشد، دندان پایین چه زمانی ظاهر میشود؟
دندانهای پایین معمولاً چند هفته تا چند ماه بعد رویش مییابند. اگر این فاصله بیش از حد طولانی شود، بهتر است موضوع را در معاینه دورهای با دندانپزشک مطرح کنید.
آیا دندان درآوردن از فک بالا دردناکتر است؟
خیر. شدت ناراحتی در نوزادان مختلف و حتی برای دندانهای مختلف یک نوزاد متفاوت است و با جهت رویش ارتباطی ندارد.
آیا دندان درآوردن باعث تب میشود؟
رویش دندان ممکن است دمای بدن را کمی بالا ببرد، اما تب واقعی (۳۸ درجه یا بیشتر) معمولاً نشانه دندان درآوردن نیست و میتواند علت دیگری مثل عفونت داشته باشد. در این حالت کودک باید توسط پزشک معاینه شود.
آیا مصرف مکمل خاصی برای نوزاد ضرورت دارد؟
رویش دندان از فک بالا دلیلی برای مصرف مکمل اضافه نیست. مکملهای معمول دوران نوزادی باید طبق برنامه و نظر پزشک کودک ادامه یابند.