با کودکی که دستبزن دارد چه باید بکنیم؟
وقتی کودک برای بیان ناراحتیاش از دستهایش استفاده میکند
تصور کنید در مهمانی هستید و فرزندتان ناگهان اسباببازی را از دست کودک دیگری میکشد و او را میزند. شاید از رفتار فرزندتان خجالت بکشید، عصبانی شوید یا نگران باشید که این رفتار در آینده به عادتی جدی تبدیل شود. در چنین موقعیتی، سؤال اصلی این است: چطور جلوی دستبزن کودک را بگیریم، بدون اینکه با داد زدن و تنبیه، اوضاع را بدتر کنیم؟
دستزدن، گازگرفتن و هلدادن در سالهای اولیه کودکی، بهویژه زمانی که کودک هنوز مهارت کافی برای بیان احساساتش ندارد، ممکن است دیده شود. بااینحال، طبیعیبودن نسبی این رفتار در برخی سنین به معنای بیاهمیتبودن آن نیست. والدین باید هم از آسیبدیدن دیگران جلوگیری کنند و هم به کودک یاد بدهند خشم و ناکامی خود را به روش سالمتری بیان کند.
چرا بعضی کودکان دستبزن دارند؟
پیش از انتخاب روش تربیتی، لازم است موقعیتهایی را که باعث بروز این رفتار میشوند بشناسیم. دستبزنبودن همیشه نشانه لجبازی یا بدرفتاری عمدی نیست و ممکن است علتهای مختلفی داشته باشد.
۱. ناتوانی در بیان احساسات: کودک خردسال ممکن است هنوز نتواند بگوید «عصبانیام»، «این اسباببازی را میخواهم» یا «دوست ندارم به من دست بزنی». در نتیجه، بهجای کلمات از رفتار فیزیکی استفاده میکند.
۲. ناکامی و خشم: وقتی کودک نمیتواند به خواستهاش برسد، مجبور میشود منتظر بماند یا در بازی شکست میخورد، ممکن است واکنش شدیدی نشان دهد.
۳. خستگی، گرسنگی یا تحریک بیشازحد: کمبود خواب، گرسنگی، شلوغی و تغییر برنامه روزانه میتوانند تحمل کودک را کاهش دهند و احتمال پرخاشگری را بالا ببرند.
۴. الگوبرداری از محیط: کودکان از رفتار بزرگسالان و همسالان خود یاد میگیرند. اگر در خانه برای حل اختلاف از داد زدن، تهدید یا کتکزدن استفاده شود، ممکن است کودک نیز همین روش را تکرار کند.
۵. جلب توجه یا دشواری در ارتباط با دیگران: گاهی کودک متوجه میشود که با زدن دیگران، بزرگسالان فوراً به او توجه میکنند؛ یا هنوز نمیداند چطور وارد بازی شود، نوبت بگیرد و خواستهاش را بیان کند.
با کودکی که دستبزن دارد چگونه رفتار کنیم؟
زمانی که فرزند شما پرخاشگری میکند و یا خشونت به خرج میدهد، نحوه رفتار شما با او میتواند تعیین کننده باشد که در ادامه به این مورد پرداختهایم.
۱. همان لحظه، رفتار را متوقف کنید
وقتی کودک کسی را میزند، ابتدا امنیت همه را تأمین کنید. در صورت نیاز، کودکان را از هم جدا کنید و با لحنی آرام اما قاطع بگویید:
«نمیگذارم کسی را بزنی. زدن درد دارد.»
توضیح طولانی، سرزنش یا بحثکردن در اوج عصبانیت معمولاً کمکی نمیکند. در آن لحظه، کودک بیش از هر چیز به یک مرز روشن و بزرگسالی آرام نیاز دارد.
۲. احساس کودک را بپذیرید، اما رفتار را نه
پذیرفتن احساسات به معنای تأیید رفتار آسیبزننده نیست. میتوانید بگویید: «میفهمم عصبانی شدی چون اسباببازی را به تو نداد. عصبانیشدن اشکالی ندارد، اما زدن دیگران ممنوع است.»
این شیوه به کودک کمک میکند تفاوت میان احساس و رفتار را یاد بگیرد. او میتواند عصبانی باشد، اما مسئولیت دارد به خودش و دیگران آسیب نزند.
۳. رفتار جایگزین را به کودک آموزش دهید
صرفاً گفتن «نزن» کافی نیست، کودک باید بداند بهجای زدن چه کاری انجام دهد. با توجه به سن او، جملههای کوتاه و کاربردی را تمرین کنید:
- من هم میخواهم با این اسباببازی بازی کنم.
- نوبت من کی میشود؟
- از این کار خوشم نمیآید.
- مامان، کمکم میکنی؟
میتوانید با عروسکها موقعیتهای مختلف را بازی کنید و نشان دهید هنگام اختلاف چطور باید حرف زد، درخواست کمک کرد یا از موقعیت فاصله گرفت. این مهارتها با تکرار و تمرین یاد گرفته میشوند.
۴. پیامد رفتار را کوتاه و مرتبط انتخاب کنید
اگر کودک دوباره به زدن ادامه داد، بازی را موقتاً متوقف کنید یا او را از موقعیت دور کنید تا همه آرام شوند. برای مثال بگویید: «تا وقتی دستهایت آرام نشده، نمیتوانیم این بازی را ادامه بدهیم»
پیامد باید قابل پیشبینی، متناسب با سن کودک و بدون تحقیر باشد. هدف، انتقامگرفتن یا ترساندن کودک نیست؛ هدف این است که او بفهمد رفتار آسیبزننده باعث توقف فعالیت میشود. برای کودکان خردسال، تغییر موقعیت و هدایت به فعالیتی امن ممکن است از توضیحهای طولانی مؤثرتر باشد.
۵. رفتار خوب را بهموقع تشویق کنید
گاهی والدین فقط زمانی به رفتار کودک توجه میکنند که کسی را زده است. در مقابل، هر بار که کودک برای حل اختلاف از کلمات استفاده میکند، صبر میکند یا اسباببازیاش را بدون درگیری پس میگیرد، این رفتار را مشخص و صمیمانه تحسین کنید:
«دیدم عصبانی بودی، اما بهجای زدن از من کمک خواستی. این کار خیلی خوبی بود.»
تشویق مشخص به کودک نشان میدهد دقیقاً کدام رفتار را میخواهید تکرار کند.
۶. محرکهای پرخاشگری را پیدا کنید
برای چند روز به موقعیتهایی که کودک در آنها دستبزن میشود توجه کنید. آیا بیشتر هنگام خستگی و گرسنگی این اتفاق میافتد؟ آیا دعواها بر سر اسباببازی خاصی هستند؟ آیا در مهمانیهای شلوغ یا هنگام رقابت برای جلب توجه بیشتر دست به زدن میزند؟
شناخت الگوها کمک میکند پیش از بالاگرفتن تنش وارد عمل شوید؛ برای مثال، زمان بازی را کوتاهتر کنید، میان وعده بدهید، برای اسباببازیهای مشترک قانون بگذارید یا پیش از ورود به جمع، قواعد ساده را یادآوری کنید.
۷. خودتان الگوی کنترل خشم باشید
اگر هنگام عصبانیت فریاد میزنید یا کودک را میزنید، پیام شما با چیزی که از او انتظار دارید تناقض پیدا میکند. تنبیه بدنی ممکن است به کودک بیاموزد که فرد قویتر میتواند با زور، دیگری را کنترل کند.
اگر احساس میکنید در حال از دستدادن کنترل خود هستید، ابتدا مطمئن شوید کودک در محیطی امن قرار دارد و چند لحظه برای آرامشدن به خودتان فرصت دهید. سپس به موقعیت برگردید و مرز را روشن بیان کنید.
چه زمانی باید از متخصص کمک بگیریم؟
دستزدن گهگاهی در خردسالی لزوماً به معنای وجود اختلال رفتاری نیست. بااینحال، بهتر است با متخصص اطفال یا روانشناس کودک مشورت کنید اگر:
- رفتار آسیبزننده مکرر است، ادامه پیدا میکند یا با راهکارهای منظم بهتر نمیشود.
- کودک بهطور جدی به دیگران یا خودش آسیب میزند، یا رفتار او باعث کبودی، گازگرفتگی یا جراحت میشود.
- پرخاشگری در خانه، مهدکودک و موقعیتهای مختلف دیده میشود و روابط یا فعالیتهای روزانه را مختل میکند.
- همراه با این رفتار، نگرانیهایی درباره ارتباط، رشد زبان، تعامل اجتماعی یا کنترل هیجان کودک وجود دارد.
- شدت رفتار بهگونهای است که والدین نمیتوانند ایمنی کودک یا اطرافیان را حفظ کنند.
متخصص میتواند با توجه به سن، مرحله رشد، شرایط خانوادگی و موقعیتهای بروز رفتار، علتهای احتمالی را بررسی کند و راهکار متناسبی پیشنهاد دهد.
جمعبندی
برای مدیریت کودکی که دستبزن دارد، لازم نیست میان محبتکردن و قاطعبودن یکی را انتخاب کنید. کودک هم به رابطهای امن و هم به مرزهایی روشن نیاز دارد. رفتار آسیبزننده را فوراً متوقف کنید، احساس کودک را به رسمیت بشناسید، روش جایگزین را به او آموزش دهید و رفتارهای مثبت را تقویت کنید. مهمتر از همه، در واکنش خود ثبات داشته باشید؛ تغییر رفتار معمولاً با یک تذکر اتفاق نمیافتد و به تمرین مداوم نیاز دارد.
شما وقتی فرزندتان از روی عصبانیت کسی را میزند، معمولاً چه واکنشی نشان میدهید؟ تجربهها و راهکارهای خود را در بخش دیدگاهها با والدین دیگر به اشتراک بگذارید.
سوالات متداول
آیا دستبزنبودن کودک به این معناست که در آینده پرخاشگر میشود؟
خیر. این رفتار در برخی مراحل رشد دیده میشود و بهتنهایی آینده کودک را تعیین نمیکند. واکنش بزرگسالان، شرایط محیطی و یادگیری مهارتهای ارتباطی در تغییر آن نقش دارند.
آیا باید کودک دستبزن را تنبیه کنیم؟
بهتر است از تنبیه بدنی، تحقیر و تهدید پرهیز کنید. مرز روشن، توقف موقت بازی در صورت آسیبزدن، آموزش رفتار جایگزین و تشویق رفتار مناسب معمولاً راهکارهای سازندهتری هستند.
اگر کودک فقط مادر یا پدرش را میزند، چه کنیم؟
همان قانون را با آرامش و ثبات اجرا کنید: «نمیگذارم من را بزنی.» سپس علت احتمالی رفتار را بررسی کنید؛ ممکن است کودک هنگام ناکامی، خستگی یا درخواست چیزی که نمیتواند بیان کند، این واکنش را نشان دهد. اگر رفتار شدید یا مداوم است، از متخصص کمک بگیرید.