پزشکی هسته ای به زبان ساده؛ از اسکن استخوان تا اسکن قلب
وقتی صحبت از تصویربرداری پزشکی به میان می آید، اکثر مردم فکرشان به سمت روش هایی مثل عکس ساده یا سی تی اسکن می رود، اما پزشکی هسته ای متفاوت است. این روش به جای نمایش تصاویر ثابت، عملکرد اعضای بدن را بررسی می کند و به شناسایی تغییرات بیماری های مختلف کمک می کند. اگر بخواهیم ساده بگوییم که پزشکی هسته ای چیست، باید اینطور گفت که پزشکی هسته ای با استفاده از مقدار کنترل شده ای از مواد رادیواکتیو برای بدن، اطلاعات دقیقی درباره فعالیت بافت ها و اندام ها به پزشک می دهد.
در این فرآیند، ماده ای به نام رادیودارو معمولا با دوز بسیار کم به بدن تزریق می شود. این ماده در بخشی از بدن انباشته می شود و دستگاه تصویربرداری پرتوهای ساطع شده از آن را ضبط می کند. به همین دلیل، تصاویر پزشکی هسته ای تنها ظاهر یک عضو را نشان نمی دهند؛ چرا که اطلاعاتی دقیق درباره فعالیت و عملکرد آن هم در اختیار ما قرار می دهند.
پزشکی هسته ای چه فرقی با عکس و سی تی اسکن دارد؟
تفاوت اصلی پزشکی هسته ای با تصویربرداری هایی مانند رادیوگرافی و سی تی اسکن، در نوع اطلاعاتی به شمار می آید که از بدن دریافت می شود. در رادیوگرافی و سی تی، بیشتر قسمت های ساختار و شکل اندام ها مورد بررسی قرار می گیرند. به عنوان مثال، عکس ساده می تواند وجود برخی تغییرات در استخوان را به نمایش بگذارد و سی تی، تصاویر دقیق تری از ساختارهای بدن را نمایش می دهد.
در پزشکی هسته ای، تنها ظاهر و ساختار بافت ها مورد بررسی قرار نمی گیرند. در این تصویربرداری، مقدار مشخص شده ای از رادیودارو وارد بدن می شود؛ این مواد با توجه به ویژگی گاما کمرا یا تجهیزات تصویربرداری مربوطه، نحوه پخش شدن ماده را ثبت می کنند. در آخر پزشک با بررسی کردن این تصاویر می تواند اطلاعات دقیق را درمورد نحوه فعالیت بافت و عملکرد اندام به دست بیاورد.
|
روش تصویربرداری |
تمرکز اصلی |
کاربرد کلی |
|
رادیوگرافی |
ساختار بدن |
بررسی استخوان و برخی مشکلات قفسه سینه |
|
سی تی اسکن |
ساختار و جزئیات آناتومیک |
بررسی دقیق تر اندام ها و بافت ها |
|
پزشکی هسته ای |
عملکرد و فعالیت بافت |
بررسی عملکرد استخوان، تیروئید، کلیه، قلب و سایر اندام ها |
این روش ها لزوما جایگزین یکدیگر نمی باشند. پزشک با توجه به علائم، سابقه پزشکی و هدف تشخیصی مشخص خواهد کرد که کدام روش تصویربرداری اطلاعات مورد نیاز را برای بیماری بهتر ارائه می دهد. همچنین می توانید با مراجعه به اسکن طب مقالات کاملی در مورد این موضوع مطالعه کنید.
اسکن های رایج پزشکی هسته ای کدامند؟
پزشکی هسته ای فقط یک نوع اسکن محسوب نمی شود؛ چرا که بر اساس عضو مورد بررسی، روش انجام و نوع رادیودارو متفاوت می باشد. چند مورد از بررسی های رایج شامل موارد زیر می باشد:
اسکن استخوان
اسکن استخوان یکی از شناخته شده ترین کاربردهای پزشکی هسته ای محسوب می شود. در این روش، رادیودارو در قسمت هایی از استخوان که فعالیت متابولیکی بیشتری دارند، تجمع بیشتری پیدا می کند. پزشک امکان دارد بر اساس شرایط بیمار، این بررسی را برای ارزیابی مواردی که در قسمت زیر گفته می شود تجویز کند:
- دردهای استخوانی با علت نامشخص
- برخی آسیب ها و شکستگی ها
- بررسی تغییرات استخوانی
- ارزیابی برخی بیماری های استخوانی
- بررسی احتمال درگیری استخوان در بعضی بیماری ها
نکته مهم این است که نتیجه اسکن استخوان باید در کنار علائم، معاینه و سایر بررسی های پزشکی تفسیر شود. وجود یک ناحیه با جذب بالا لزوما به معنای ابتلا به یک بیماری خاص نمی باشد.
اسکن تیروئید
تیروئید از جمله اندام هایی در بدن است که عملکرد آن را می توان با روش های پزشکی هسته ای بررسی کرد. در اسکن تیروئید، میزان و نحوه جذب ماده رادیودارو می تواند اطلاعات مفید تری درمورد فعالیت بافت تیروئید را در اختیار پزشک قرار دهد. این بررسی در تمامی افراد انجام نمی شود، معمولا زمانی درخواست داده می شود که پزشک به اطلاعات بیشتری درباره عملکرد تیروئید ندول ها بعضی این غدد یاز داشته باشد.
اسکن کلیه
برخی اسکن های هسته ای کلیه برای بررسی عملکرد کلیه ها انجام می شوند و اطلاعاتی را درمورد نحوه خونرسانی یا دفع مواد از آن ها در اختیار پزشک قرار می دهند. تفاوت این روش با برخی از تصویربرداری ها این است که فقط ساهتار و شکل کلیه را نشان نمی دهند؛ علاوه بر آن ها، می تواند عمکلرد کلیه را هم بررسی کند. همیطور بسته به نوع اسکن، پزشک می تواند عملکرد هر کلیه را به صورت جدا بررسی کند و اطلاعات دقیق تری درمورد کلیه ها به دست بیاورد.

اسکن قلب و تست ورزش
یکی دیگر از کاربردهای مهم پزشکی هسته ای، ارزیابی جریان خون در عضله قلب است. در برخی موارد، تصویربرداری ابتدا در حالت استراحت و سپس بعد از ایجاد شرایط استرس یا انجام ورزش انجام می شود تا تفاوت در خونرسانی قلب در این دو وضعیت مشخص شود. مرکز پزشکی هسته ای رسالت در زمینه اسکن هسته ای قلب و تست ورزش تخصص دارد و این خدمات برای بیمارانی که پزشک تشخیص داده نیاز به بررسی خونرسانی قلبی دارند، ارائه می شود.
آیا پزشکی هسته ای ایمن است؟
بسیاری از افراد نگران ورود ماده رادیواکتیو به بدن خود هستند و این نگرانی کاملا طبیعی است. اما باید بدانید که رادیوداروهای پزشکی هسته ای برای تشخیص بیماری ها با دوزهای دقیق و تحت کنترل کامل تیم پزشکی مصرف می شوند. مقدار ماده رادیواکتیو بسته به نوع آزمایش تعیین می شود و بیشتر این داروها نیمه عمر کوتاهی دارند و به سرعت از بدن دفع می شوند.
البته، رادیواکتیو بودن به هیچ وجه به معنی بی خطر بودن کامل نیست. مثل هر روش تشخیصی دیگری، پزشکی هسته ای باید تنها زمانی انجام شود که پزشک تایید کند فواید تشخیصی آن بیش از ریسک های احتمالی است. حتما قبل از انجام اسکن، نکات مهم خود را با مرکز تصویربرداری مطرح کنید.
- بارداری یا احتمال بارداری
- شیردهی
- مصرف برخی داروها
- بیماری های زمینه ای
- بررسی های پزشکی هسته ای اخیر
در صورت بارداری یا احتمال آن، اطلاع دادن به پزشک یا مرکز پزشکی هسته ای اهمیت ویژه ای دارد.
برای اسکن پزشکی هسته ای چه آمادگی لازم است؟
آمادگی قبل از اسکن کاملا بستگی به نوع آزمایش دارد و نمی توان یک نسخه کلی برای همه اسکن ها نوشت. بعضی از آن ها نیاز به ناشتایی دارند، برخی دیگر محدودیت های غذایی یا دارویی خاصی می طلبند و برخی هم هیچ آمادگی ویژه ای لازم ندارند.
بنابراین، بهترین کار این است که حتما قبل از مراجعه، دستورالعمل های مرکز را با دقت بخوانید. اگر قصد دارید برای تصویربرداری مراجعه کنید، می توانید نوبت پت اسکن یا پزشکی هسته ای خود را از طریق اسکن طب تهیه کنید و دقیقا درباره شرایط آماده شدن برای اسکن سوال بپرسید. معمولا از بیمار خواسته می شود که:
- چند ساعت قبل از بررسی غذا نخورد یا رژیم خاصی داشته باشد.
- بعضی داروها را طبق دستور پزشک موقتا مصرف نکند.
- آب کافی بنوشد.
- مدارک و نتایج تصویربرداری های قبلی را همراه داشته باشد.
- داروهای مصرفی خود را به مرکز اطلاع دهد.
مهم: هیچ دارویی را بدون دستور پزشک قطع نکنید.
اسکن پزشکی هسته ای چقدر طول می کشد؟
مدت زمان انجام اسکن کاملا بستگی به نوع بررسی و پروتکل مرکز تصویربرداری دارد. در برخی روش ها، تصویربرداری بلافاصله پس از تزریق رادیودارو انجام می شود، اما در موارد دیگر لازم است بیمار مدتی منتظر بماند تا ماده به طور کامل در بافت هدف توزیع شود. بدین دلیل زمان حضور شما در مرکز می تواند از یک بررسی تا بررسی دیگر به طور قابل توجهی متفاوت باشد. روند معمول امکان دارد شامل چند مرحله مشخص باشد که هر کدام اهمیت خاص خود را دارند.
- پذیرش و بررسی مدارک پزشکی
- آماده سازی بیمار
- تزریق یا مصرف رادیودارو طبق نوع آزمایش
- انتظار برای جذب و توزیع ماده
- قرار گرفتن در دستگاه تصویربرداری
- ثبت تصاویر
- بررسی تصاویر توسط متخصص مربوطه و تهیه گزارش
در زمان تصویربرداری معمولا لازم است بیمار ثابت بماند. بهتر است لباس راحت بپوشید و در صورت داشتن هرگونه نگرانی، پیش از شروع کار سوالات خود را از مسئول بخش بپرسید. همچنین اگر نوبت پزشکی هسته ای خود را از اسکن طب دریافت کنید آموزش کامل قبل اسکن در اختیار شما قرار می گیرد.

قبل از پزشکی هسته ای چه سوالاتی از مرکز بپرسیم؟
اگر برای اولین بار قرار است این نوع تصویربرداری را انجام دهید، داشتن چند سوال از قبل می تواند نگرانی شما را کمتر کند. از جمله:
- آیا برای این اسکن باید ناشتا باشم؟
- مصرف داروهای فعلی مشکلی ایجاد می کند؟
- تقریبا چه مدت باید در مرکز حضور داشته باشم؟
- آیا لازم است مدارک یا تصاویر قبلی را همراه داشته باشم؟
- اگر باردار هستم یا احتمال بارداری وجود دارد، چه کاری باید انجام دهم؟
- آیا بعد از اسکن نیاز به رعایت نکته خاصی دارم؟
پاسخ این سوالات به نوع اسکن و شرایط هر فرد بستگی دارد؛ بنابراین دستورالعمل اختصاصی مرکز و پزشک را در اولویت قرار دهید.
پزشکی هسته ای؛ تصویربرداری برای بررسی عملکرد بدن
پزشکی هسته ای ابزاری تشخیصی است که به پزشکان امکان این را می دهد تا فراتر از ساختار ظاهری اندام ها، درباره عملکرد دقیق بافت ها نیز اطلاعات ارزشمندی کسب کنند. اسکن های استخوان، تیروئید، کلیه و قلب از کاربردهای رایج این روش است و هر کدام با هدفی خاص انجام می شوند تا تشخیص و درمان را تسهیل کنند.
اگر نگرانی از بابت مواد رادیواکتیو دارید و در انجام این بررسی تردید دارید، بهترین کار این است که پیش از انتخاب نوع اسکن، درباره دوز داروی رادیواکتیو، مدت ماندگاری آن در بدن و شرایط ویژه خود با پزشک یا مرکز تصویربرداری مشورت کنید. همچنین، برای هماهنگی نوبت های تصویربرداری می توانید از سامانه www.scanteb.com دهی اسکن طب استفاده نمایید و با دریافت دستورالعمل های لازم پیش از مراجعه، آمادگی کامل داشته باشید. این اقدامات به شما کمک می کند با آرامش و اطمینان بیشتر، بهترین تصمیم را بگیرید.