نقش تغذیه در پیشگیری از پوکی استخوان، از کودکی تا سالمندی
سلامت استخوانها از همین امروز ساخته میشود
تصور کنید فرزندتان بیشتر وقتش را با تبلت میگذراند، صبحانهاش را نصفه میخورد و علاقه چندانی به شیر، ماست یا غذاهای متنوع ندارد. شاید امروز نگرانی اصلی شما رشد قدی یا انرژی او باشد، اما عادتهای تغذیهای و میزان فعالیت بدنی در دوران کودکی میتوانند سالها بعد هم بر سلامت او اثر بگذارند.
استخوانها در تمام عمر بافتی زندهاند که پیوسته بازسازی میشوند. در دوران کودکی و نوجوانی، ساخت استخوان معمولاً سریعتر از تخریب آن است و بدن بهتدریج به بیشترین میزان توده استخوانی خود نزدیک میشود؛ نقطهای که معمولاً در اواسط تا اواخر دهه بیست زندگی به دست میآید. هرچه ذخیره استخوانی فرد در این سالها بهتر شکل بگیرد، پشتوانه بیشتری برای حفظ سلامت استخوانها در سالهای بعد خواهد داشت. این موضوع میتواند به کاهش خطر پوکی استخوان و شکستگی در بزرگسالی کمک کند.
پس اگر میخواهید از همین حالا برای سلامت دوران میانسالی و سالمندی فرزندتان قدمی بردارید، بهتر است از عادتهای سادهای شروع کنید که به ساخت استخوانهای قوی کمک میکنند.
۱. کلسیم را در برنامه غذایی کودک جدی بگیرید
کلسیم یکی از مواد معدنی اصلی استخوانهاست. اگر دریافت کلسیم از غذا به اندازه کافی نباشد، بدن برای حفظ عملکردهای ضروری خود میتواند از ذخایر استخوانی استفاده کند؛ به همین دلیل، دریافت کافی آن در سالهای رشد اهمیت زیادی دارد.
برای تأمین کلسیم لازم نیست هر روز غذاهای پیچیدهای آماده کنید. شیر، ماست، پنیر، برخی سبزیجات برگسبز، ماهیهایی که استخوانهای ریزشان خورده میشود و محصولات غنیشده با کلسیم میتوانند به تأمین این ماده کمک کنند.
اگر کودک شیر دوست ندارد، میتوانید از ماست و پنیر یا جایگزینهای گیاهی غنیشده با کلسیم استفاده کنید. البته مقدار کلسیم در محصولات مختلف یکسان نیست و بهتر است برچسب تغذیهای آنها را بررسی کنید. برای نوزادان نیز انتخاب شیر و غذای مناسب باید مطابق سن باشد؛ شیر گاو نوشیدنی اصلی مناسبی برای کودکان زیر یکسال نیست.
نیاز روزانه به کلسیم با سن تغییر میکند. برای نمونه، توصیه مرجع مؤسسه ملی سلامت آمریکا حدود ۷۰۰ میلیگرم برای کودکان یک تا سهساله، ۱۰۰۰ میلیگرم برای چهار تا هشتساله و ۱۳۰۰ میلیگرم برای سنین ۹ تا ۱۸ سال است. این اعداد مرجع عمومیاند و توصیههای پزشکی محلی یا شرایط خاص کودک نیز باید در نظر گرفته شوند.
۲. ویتامین D را فراموش نکنید
کلسیم بدون ویتامین D بهخوبی جذب نمیشود. ویتامین D به بدن کمک میکند کلسیم را از دستگاه گوارش جذب کند و در رشد و استحکام استخوانها نقش دارد. کمبود آن در کودکان میتواند به بیماریهایی مانند نرمی استخوان منجر شود.
ماهیهای چرب، تخممرغ و بعضی محصولات غنیشده از منابع غذایی ویتامین D هستند، اما ممکن است دریافت آن فقط از غذا کافی نباشد. بهویژه در نوزادان، نیاز به مکمل باید با توجه به سن، نوع تغذیه و توصیه پزشک بررسی شود. برای مثال، مراکز بهداشتی آمریکا برای نوزادان زیر یکسال مقدار روزانه ۴۰۰ واحد بینالمللی را توصیه میکنند؛ اما برای تصمیمگیری درباره فرزند خود، دستورالعمل پزشک یا نظام سلامت محل زندگیتان را ملاک قرار دهید.
نکته مهم: مکمل کلسیم یا ویتامین D را خودسرانه و با این تصور که «هرچه بیشتر، بهتر» است، به کودک ندهید. مصرف مکمل باید بر اساس سن، تغذیه و نیاز واقعی او تعیین شود.
۳. تنوع غذایی را به عادت خانوادگی تبدیل کنید
سلامت استخوان فقط به دو ماده مغذی محدود نیست. کودک به رژیم غذایی متنوعی نیاز دارد که پروتئین، ویتامینها و مواد معدنی مختلف را تأمین کند. تخممرغ، حبوبات، ماهی، گوشت، مغزها متناسب با سن و شکل ایمن مصرف، میوهها و سبزیجات میتوانند بخشی از این الگوی غذایی باشند.
بهتر است به جای مجبور کردن کودک به خوردن یک غذای خاص، مواد غذایی مفید را به شکلهای مختلف در دسترس او قرار دهید و خودتان نیز الگوی مناسبی باشید. مثلاً ماست را همراه میوه سرو کنید، پنیر را در وعده صبحانه بگنجانید یا کودک را در انتخاب و آماده کردن سبزیجات مشارکت دهید.
همچنین مراقب رژیمهای محدودکننده و کاهش وزن غیرضروری در نوجوانی باشید. دریافت ناکافی انرژی و مواد مغذی در سالهای رشد میتواند برای ساخت استخوانها مشکلساز باشد.
۴. حرکت روزانه را جایگزین کمتحرکی کنید
تغذیه مناسب زمانی اثر بهتری دارد که با فعالیت بدنی همراه باشد. استخوانها در پاسخ به فعالیتهایی که وزن بدن را تحمل میکنند و تمرینهای مقاومتی، قویتر میشوند. دویدن، پریدن، طناب زدن، رقص، ژیمناستیک و بازیهای ورزشی متناسب با سن کودک نمونههایی از فعالیتهای مفید هستند.
لازم نیست از همان ابتدا کودک را در کلاس ورزشی حرفهای ثبتنام کنید. پیادهروی خانوادگی، بازی در پارک، رقصیدن در خانه یا بازیهای حرکتی کوتاه در طول روز هم میتوانند شروع خوبی باشند. مهم این است که فعالیت بدنی به بخشی لذتبخش از زندگی روزمره تبدیل شود و زمان نشستن طولانی کاهش یابد.
۵. وزن سالم و عادتهای ماندگار را حفظ کنید
کموزنی شدید، اضافهوزن و کمتحرکی میتوانند با سلامت استخوان ارتباط داشته باشند. هدف، لاغر نگه داشتن کودک نیست؛ بلکه کمک به رشد متناسب و حفظ رابطه سالم با غذا و بدن است. از مقایسه ظاهر کودک با دیگران یا تشویق او به رژیمهای سخت پرهیز کنید.
در نوجوانی نیز سیگار و مصرف الکل از رفتارهایی هستند که میتوانند سلامت استخوان را به خطر بیندازند. گفتوگوی متناسب با سن درباره این عادتها و الگوسازی والدین، بخشی از مراقبت بلندمدت است.
چه زمانی از پزشک یا متخصص تغذیه کمک بگیریم؟
اگر کودک رژیم غذایی بسیار محدودی دارد، گروههای غذایی مهمی را حذف میکند، رشد مناسبی ندارد، بیماری گوارشی یا مزمن دارد، داروهایی مصرف میکند که ممکن است بر استخوان اثر بگذارند یا شکستگیهای مکرر را تجربه کرده است، بهتر است با پزشک اطفال مشورت کنید. در صورت نیاز، پزشک میتواند وضعیت تغذیه، رشد و احتمال کمبودهای تغذیهای را بررسی کند و درباره آزمایش یا مکمل تصمیم بگیرد. پوکی استخوان در کودکان شایع نیست؛ بنابراین مکمل یا آزمایش تخصصی برای همه کودکان لازم نیست.
جمعبندی
برنامهریزی برای سلامت استخوان در میانسالی و سالمندی از سالهای رشد شروع میشود. تأمین کلسیم و ویتامین D، داشتن رژیم غذایی متنوع، فعالیت بدنی منظم، حفظ رشد و وزن سالم و پرهیز از عادتهای آسیبزا میتوانند به شکلگیری ذخیره استخوانی بهتر کمک کنند. هیچکدام از این اقدامات تضمین نمیکنند که فرد در آینده هرگز دچار پوکی استخوان نشود، اما پایهای ارزشمند برای سلامت بلندمدت او میسازند.
شما در خانه برای تقویت استخوانهای فرزندتان بیشتر به کدام موضوع توجه میکنید؛ تغذیه، مکملها یا فعالیت بدنی؟ تجربهتان را با والدین دیگر در میان بگذارید.
سوالات متداول
آیا باید به همه کودکان مکمل کلسیم بدهیم؟
خیر. بهتر است کلسیم تا حد امکان از غذا تأمین شود. مکمل زمانی لازم است که دریافت غذایی کافی نباشد یا پزشک به دلیل شرایط خاص آن را توصیه کند.
آیا شیر بهتنهایی برای داشتن استخوانهای قوی کافی است؟
خیر. شیر و لبنیات منابع خوبی از کلسیماند، اما سلامت استخوان به ویتامین D، رژیم غذایی متنوع، فعالیت بدنی و عوامل دیگری نیز وابسته است.
آیا ورزش در کودکی واقعاً بر سلامت استخوان در بزرگسالی اثر دارد؟
فعالیت بدنی در سالهای رشد به ساخت توده استخوانی کمک میکند و میتواند پشتوانهای برای سلامت استخوان در سالهای بعد باشد.
اگر کودک لبنیات نمیخورد، چه کنیم؟
میتوان منابع دیگری مانند محصولات گیاهی غنیشده با کلسیم یا برخی غذاهای دیگر را با توجه به سن و رژیم کودک در نظر گرفت. اگر حذف لبنیات گسترده است یا درباره دریافت کلسیم و ویتامین D نگرانی دارید، از متخصص تغذیه یا پزشک راهنمایی بگیرید.