چرا پدر و مادر با فرزندانشان یکسان رفتار نمیکنند؟
وقتی احساس میکنیم پدر و مادرمان خواهر یا برادرمان را بیشتر دوست دارند!
تصور کنید دو فرزند دارید؛ یکی آرام و مسئولیتپذیر است و دیگری پرجنبوجوش، حساس و زودرنج. وقتی فرزند اول اشتباهی میکند، شاید با آرامش با او صحبت کنید، اما وقتی فرزند دوم همان رفتار را انجام میدهد، زودتر عصبانی شوید. گاهی هم ممکن است خودتان متوجه تفاوت رفتارتان نباشید.
رفتار متفاوت والدین با فرزندان موضوعی رایج در بسیاری از خانوادههاست. اما این تفاوت همیشه به معنای دوست داشتن یکی از بچهها بیشتر از دیگری نیست. سن، شخصیت، نیازهای عاطفی، شرایط زندگی و تجربههای والدین میتوانند بر شیوه برخورد آنها با هر فرزند تأثیر بگذارند. بااینحال، اگر یکی از بچهها مرتب احساس کند کمتر دوست داشته میشود یا با او سختگیرانهتر رفتار میکنند، این مسئله میتواند بر رابطه او با والدین و خواهر و برادرهایش اثر بگذارد.
۱. تفاوت شخصیت و نیازهای کودکان
یکی از مهمترین دلایل رفتار متفاوت والدین این است که فرزندان حتی در یک خانواده نیز شخصیت و نیازهای یکسانی ندارند.
ممکن است یک کودک برای انجام تکالیف به یادآوری کمی نیاز داشته باشد، اما کودک دیگر به همراهی و تشویق بیشتری احتیاج داشته باشد. یکی احساساتش را راحت بیان میکند و دیگری هنگام ناراحتی سکوت میکند یا پرخاشگر میشود.
در چنین شرایطی، والدین ممکن است ناخودآگاه با هر فرزند به شیوهای متفاوت رفتار کنند. این تفاوت زمانی میتواند مفید باشد که بر اساس نیاز کودک شکل بگیرد، نه برچسبهایی مانند «بچه خوب»، «بچه دردسرساز» یا «فرزند دوستداشتنیتر».
۲. تأثیر ترتیب تولد و اختلاف سنی
گاهی والدین از فرزند بزرگتر انتظار مسئولیتپذیری بیشتری دارند و به فرزند کوچکتر آزادی بیشتری میدهند. در مقابل، ممکن است فرزند کوچکتر احساس کند همیشه با خواهر یا برادر بزرگترش مقایسه میشود.
پژوهشها نشان میدهند فاصله سنی و تفاوت جنسیتی خواهر و برادرها میتواند با تفاوت در شیوه برخورد والدین ارتباط داشته باشد؛ برای مثال، والدین ممکن است با توجه به سن، میزان استقلال متفاوتی به فرزندان بدهند. بااینحال، ترتیب تولد بهتنهایی تعیین نمیکند کدام فرزند بیشتر مورد توجه قرار میگیرد.
بنابراین، اگر از فرزند بزرگتر انتظار بیشتری دارید، مطمئن شوید که مسئولیتهای او متناسب با سنش است و نقش مراقب دائمی خواهر یا برادرش را بر عهده نگرفته است.
۳. شباهت یکی از فرزندان به والدین
گاهی والدین با فرزندی که علایق، خلقوخو یا شیوه فکر کردنش به آنها شبیهتر است، راحتتر ارتباط برقرار میکنند. ممکن است پدر با فرزند علاقهمند به ورزش ارتباط بیشتری بگیرد یا مادر با فرزندی که احساساتش را شبیه خودش بیان میکند، راحتتر صحبت کند.
این شباهت لزوماً به معنای علاقه بیشتر نیست، اما ممکن است باعث شود زمان، توجه یا گفتوگوی بیشتری به یک فرزند اختصاص پیدا کند.
برای ایجاد تعادل، بهتر است والدین برای شناخت دنیای هر کودک وقت بگذارند؛ حتی اگر علایق او با سلیقه شخصیشان متفاوت باشد.

۴. فشارهای روانی و شرایط زندگی والدین
خستگی، مشکلات مالی، اختلافات زناشویی، فشار کاری یا نگرانیهای روزمره میتوانند بر صبر و حوصله والدین اثر بگذارند. گاهی والد در برابر فرزندی که در آن لحظه همکاری نمیکند، واکنش تندی نشان میدهد؛ درحالیکه با فرزند دیگر آرامتر برخورد میکند.
اگر این تفاوت در دورهای پراسترس رخ دهد، لزوماً نشانه تبعیض دائمی نیست. اما اگر یک کودک مرتب هدف خشم، سرزنش یا تنبیه قرار میگیرد، لازم است والد علت این الگو را جدی بررسی کند.
۵. انتظارات و برچسبهای خانوادگی
گاهی یک برچسب ساده بهتدریج بر رفتار والدین اثر میگذارد. مثلاً وقتی یکی از فرزندان «باهوش و موفق» شناخته میشود، اشتباهاتش کمتر به چشم میآید؛ اما فرزندی که «شیطان» یا «تنبل» نامیده شده، ممکن است برای رفتارهای مشابه بیشتر سرزنش شود.
این برچسبها میتوانند باعث شوند والدین به جای دیدن رفتار واقعی کودک، بر اساس تصویری که از او ساختهاند واکنش نشان دهند.
بهتر است به جای گفتن «تو همیشه دردسر درست میکنی»، درباره رفتار مشخص صحبت کنید؛ مثلاً «وقتی اسباببازی را پرت کردی، ممکن بود کسی آسیب ببیند». این شیوه هم مرز را روشن میکند و هم شخصیت کودک را زیر سؤال نمیبرد.
آیا رفتار متفاوت والدین به فرزندان آسیب میزند؟
هر تفاوتی در برخورد لزوماً آسیبزا نیست. کودکان ممکن است به دلیل سن، شرایط یا نیازهای متفاوت، قوانین و حمایتهای متفاوتی داشته باشند. مسئله مهم این است که آیا تفاوتها برای آنها قابلفهم و منصفانهاند یا یک فرزند مرتب احساس طردشدگی میکند.
یک فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۴ نشان داد تفاوت بیشتر در رفتار والدین با خواهر و برادرها با تفاوت در مشکلات درونی مانند اضطراب و ناراحتی عاطفی و مشکلات بیرونی مانند رفتارهای پرخاشگرانه ارتباط دارد. این یافته به معنای آن نیست که هر تفاوتی مستقیماً باعث مشکل میشود، اما نشان میدهد تجربه کودک از میزان محبت و سختگیری والدین اهمیت دارد.
چطور با همه فرزندان منصفانه رفتار کنیم؟
به جای رفتار کاملاً یکسان، به دنبال انصاف باشید: ممکن است دو کودک به حمایتهای متفاوتی نیاز داشته باشند، اما هر دو باید احساس کنند دیده میشوند و ارزشمندند.
- از مقایسه کردن پرهیز کنید: جملههایی مانند «چرا مثل خواهرت نیستی؟» میتوانند رقابت و دلخوری ایجاد کنند.
- برای هر فرزند زمان اختصاصی بگذارید: حتی چند دقیقه گفتوگوی روزانه بدون تلفن همراه میتواند به تقویت رابطه کمک کند.
- قوانین را روشن توضیح دهید: اگر به دلیل سن یا شرایط، محدودیتی برای یک فرزند متفاوت است، دلیل آن را متناسب با سنش توضیح دهید.
- محبت را به موفقیت وابسته نکنید: کودک باید بداند حتی هنگام اشتباه نیز دوستداشتنی است.
- رفتار خود را بازبینی کنید: از خودتان بپرسید آیا در موقعیتهای مشابه، با فرزندانم واکنش مشابهی دارم؟ اگر نه، دلیل تفاوت چیست؟
- اجازه دهید هر کودک هویت خودش را داشته باشد: یکی را مسئول، دیگری را حساس و سومی را دردسرساز تعریف نکنید؛ هر کودک مجموعهای از ویژگیها و تواناییهاست.
چه زمانی از متخصص کمک بگیریم؟
اگر یکی از فرزندان مرتب میگوید «شما من را دوست ندارید»، از خواهر یا برادرش متنفر شده، بهشدت گوشهگیر یا پرخاشگر شده یا اختلافات خانوادگی بر رابطه والدین و فرزندان اثر گذاشته است، گفتوگو با روانشناس کودک یا خانواده میتواند کمککننده باشد.
اگر والدین متوجه میشوند خشم خود را بیشتر بر سر یک فرزند خالی میکنند یا نمیتوانند از مقایسه و تبعیض دست بردارند، کمک حرفهای میتواند به شناسایی الگوهای رفتاری و ایجاد رابطهای سالمتر کمک کند.
جمعبندی
رفتار متفاوت والدین با فرزندان میتواند از تفاوت شخصیت و نیازهای کودکان، اختلاف سنی، شباهت به والدین، فشارهای زندگی یا انتظارات خانوادگی ناشی شود. تفاوت در برخورد همیشه نشانه علاقه کمتر نیست؛ اما وقتی یک کودک بهطور مداوم احساس میکند کمتر دوست داشته میشود یا بیشتر سرزنش میشود، باید این تجربه را جدی گرفت.
هدف والدین این نیست که در همه موقعیتها دقیقاً یکسان رفتار کنند، بلکه باید کاری کنند که هر فرزند احساس کند دیده میشود، احترام دارد و به اندازه کافی مورد محبت قرار میگیرد.
شما فکر میکنید والدین در خانوادهها بیشتر به کدام فرزند سخت میگیرند؛ فرزند بزرگتر، کوچکتر یا فرزندی که خلقوخوی متفاوتی دارد؟ تجربهتان را با ما در میان بگذارید.
سوالات متداول
چرا والدین با فرزند بزرگتر سختگیرتر هستند؟
ممکن است از فرزند بزرگتر انتظار مسئولیتپذیری بیشتری داشته باشند یا تصور کنند توانایی بیشتری دارد. بااینحال، مسئولیتها و محدودیتها باید متناسب با سن و توانایی کودک باشند.
اگر فرزندم بگوید خواهرش را بیشتر دوست دارم، چه جوابی بدهم؟
به جای رد کردن احساس او، بپرسید چه چیزی باعث شده چنین احساسی داشته باشد. با آرامش گوش دهید و سپس با رفتار و گفتوگو نشان دهید که او نیز برایتان مهم است.
آیا باید با همه فرزندان دقیقاً یکسان رفتار کنیم؟
خیر. کودکان نیازهای متفاوتی دارند؛ اما تفاوتها باید متناسب با شرایط آنها و تا حد امکان قابلتوضیح و منصفانه باشند. محبت و احترام نباید به عملکرد یا موفقیت کودک وابسته شود.
آیا رفتار متفاوت والدین میتواند رابطه خواهر و برادرها را خراب کند؟
اگر تفاوت در محبت، سرزنش یا توجه باعث شود یک کودک مرتب خود را کمارزشتر بداند، ممکن است رقابت و دلخوری میان خواهر و برادرها افزایش پیدا کند. پرهیز از مقایسه و توجه منصفانه به نیازهای هر کودک میتواند به بهبود رابطه کمک کند.
متاسفانه والدین در ایران اصول تربیتی صحیح رو نمی دونن و از رعایت کردنش هم سر باز می زنن