وابستگی کودک اوتیسم به مادر؛ علت، آینده و راهکارهای مدیریت آن
وقتی کودک اوتیسم حتی برای چند دقیقه هم نمیخواهد از مادرش جدا شود، در نبود او بیقرار میشود یا در مهمانی و بیرون از خانه مدام به او میچسبد، ممکن است این سؤال برای مادر پیش بیاید که
آیا این میزان وابستگی در کودکان اوتیسم طبیعی است؟ آیا فرزندش با بزرگتر شدن مستقلتر میشود؟ و آیا این رفتار به شیوه ارتباط عاطفی کودکان اوتیسم مربوط است؟
این نگرانیها قابل درکاند؛ بهخصوص وقتی مادر با اطلاعات متناقضی درباره رابطه عاطفی کودکان اوتیسم روبهرو میشود. واقعیت این است که کودکان اوتیسم هم میتوانند به مادر خود دلبستگی عاطفی عمیقی داشته باشند، اما ممکن است نیاز به نزدیکی، شیوه ابراز محبت یا واکنش آنها به تماس بدنی با کودکان دیگر متفاوت باشد. برای درک این رفتار، باید به شرایط و نیازهای هر کودک توجه کنیم.
آیا کودک اوتیسم به مادرش وابسته میشود؟
بله، کودکان اوتیسم هم میتوانند به مادرشان وابستگی عاطفی زیادی داشته باشند. بعضی از آنها دوست دارند مادر همیشه کنارشان باشد، در نبود او بیقرار میشوند. در مقابل، ممکن است برخی کودکان نزدیکی و حضور مادر را بخواهند، اما علاقه زیادی به بغل شدن یا تماس بدنی نشان ندهند.
اوتیسم به معنای ناتوانی در دوست داشتن مادر یا ایجاد رابطه عاطفی با او نیست. کودکان اوتیسم از نظر شیوه ابراز محبت، نیاز به نزدیکی و واکنش به تماس بدنی با یکدیگر تفاوت دارند. بنابراین، نمیتوان درباره همه آنها یک حکم یکسان داد.
نکته مهم این است که وابستگی به مادر و علاقه به آغوش مادر دو موضوع متفاوتاند. ممکن است کودکی بخواهد مادر همیشه در کنارش باشد، اما از بغل شدن خوشش نیاید؛ یا کودکی از آغوش مادر لذت ببرد، اما جدایی از او را هم بهخوبی تحمل کند. هیچکدام از این رفتارها بهتنهایی نشان نمیدهد که کودک چقدر مادرش را دوست دارد یا آیا اوتیسم دارد.
چرا کودک اوتیسم مدام به مادرش میچسبد؟
اگر کودک اوتیسم در خانه، مهمانی یا حتی هنگام بیرون رفتن از مادرش جدا نمیشود، نمیتوان بدون بررسی شرایط، یک علت مشخص برای این رفتار در نظر گرفت. گاهی حضور مادر به کودک احساس امنیت میدهد.
برای مثال، ممکن است کودکی در خانه بهراحتی بازی کند، اما بهمحض ورود به یک مهمانی شلوغ، دست مادرش را رها نکند. در چنین موقعیتی، چسبیدن به مادر لزوماً به معنای وابستگی بیش از حد نیست؛ ممکن است کودک با حضور او بهتر بتواند شرایط ناآشنا را تحمل کند.
چند عامل احتمالی که میتوانند در این رفتار نقش داشته باشند عبارتاند از:
- نیاز به امنیت و پیشبینیپذیری: حضور مادر یا مراقب آشنا ممکن است به کودک کمک کند در موقعیتهای ناآشنا احساس آرامش بیشتری داشته باشد.
- اضطراب هنگام جدایی یا تغییر محیط: بعضی کودکان هنگام دور شدن از فرد آشنا یا تغییر روال روزانه بیقرار میشوند.
- دشواری در بیان نیازها: کودکی که نمیتواند بهراحتی توضیح دهد چه چیزی آزارش میدهد یا چه کمکی میخواهد، ممکن است با چسبیدن به مادر نیاز خود را نشان دهد.
- حساسیت به محرکهای محیطی: سروصدا، شلوغی، نور یا تماسهای ناخواسته ممکن است برای بعضی کودکان آزاردهنده باشد و آنها را به سمت فردی آشنا سوق دهد.
البته همه این عوامل در هر کودک وجود ندارند و چسبیدن به مادر هم لزوماً به معنای وجود اضطراب یا مشکل حسی نیست. برای فهمیدن علت این رفتار، بهتر است ببینیم کودک چه زمانی بیشتر به مادر میچسبد، پیش از آن چه اتفاقی افتاده و حضور مادر چه کمکی به او میکند. این مشاهده به والدین کمک میکند بهجای تلاش برای قطع رفتار، نیاز پشت آن را بهتر بشناسند.
آیا کودکان اوتیسم از آغوش مادر خوششان نمیآید؟

یکی از باورهای اشتباه درباره اوتیسم این است که کودکان اوتیسم از محبت مادر یا تماس عاطفی با او لذت نمیبرند. در حالی که علاقه به آغوش و تماس بدنی در کودکان اوتیسم یکسان نیست و نمیتوان از روی آن درباره میزان علاقه کودک به مادر قضاوت کرد.
ممکن است کودکی دوست داشته باشد همیشه نزدیک مادرش باشد، دست او را بگیرد یا در نبودش بیقرار شود، اما وقتی مادر میخواهد او را بغل کند، خودش را عقب بکشد. در مقابل، کودک دیگری ممکن است از آغوش گرفتن و در آغوش ماندن لذت ببرد و با این حال، بعضی موقعیتهای ارتباطی برایش دشوار باشد.
این تفاوتها گاهی به حساسیت کودک به لمس و فشار، ترجیحات حسی او یا شرایط همان لحظه مربوط میشوند. برای مثال، ممکن است کودک وقتی خسته یا کلافه است، تماس بدنی را کمتر تحمل کند؛ در حالی که در زمان دیگری خودش برای بغل شدن پیشقدم شود.
اگر فرزندتان از آغوش گرفتن خوشش نمیآید، بهتر است به واکنش او احترام بگذارید و راههای دیگری برای ابراز محبت پیدا کنید؛ مثلاً کنار او بنشینید، با هم بازی کنید یا اجازه دهید خودش برای تماس بدنی پیشقدم شود. اگر هم کودک مدام خواهان آغوش شماست، این رفتار بهخودیخود نشانه وابستگی ناسالم نیست.
مهم این است که نیاز کودک به نزدیکی عاطفی را از ترجیح او درباره تماس بدنی جدا کنیم. کودک ممکن است مادرش را بخواهد، اما محبت را به شیوهای متفاوت از آنچه مادر انتظار دارد، دریافت یا ابراز کند.
آیا وابستگی کودک اوتیسم به مادر با بزرگ شدن کمتر میشود؟
یکی از نگرانیهای مادران این است که اگر فرزندشان امروز حتی برای چند دقیقه هم از آنها جدا نشود، در سالهای آینده هم همینقدر به حضورشان نیاز داشته باشد. واقعیت این است که نمیتوان برای همه کودکان اوتیسم یک پاسخ قطعی داد؛ میزان وابستگی و روند رشد استقلال در هر کودک متفاوت است.
با رشد کودک، یادگیری راههای ارتباطی و آشنایی تدریجی با موقعیتهای مختلف، ممکن است تحمل جدایی و توانایی انجام فعالیتها بدون حضور دائمی مادر بیشتر شود. با این حال، این تغییر لزوماً خودبهخود اتفاق نمیافتد و ممکن است کودک برای کنار آمدن با بعضی موقعیتها همچنان به حمایت بیشتری نیاز داشته باشد.
نکته مهم این است که استقلال کودک به معنای قطع وابستگی عاطفی او به مادر نیست. هدف این نیست که کودک دیگر به مادرش نیاز نداشته باشد؛ بلکه میخواهیم بتواند در کنار حفظ رابطه عاطفی با مادر، بهتدریج فعالیتهای بیشتری را انجام دهد و جداییهای کوتاه را راحتتر تحمل کند.
بنابراین، اگر فرزندتان در حال حاضر به شما وابستگی زیادی دارد، نمیتوان نتیجه گرفت که در آینده هم دقیقاً همین شرایط را خواهد داشت. بهتر است بهجای مقایسه او با کودکان دیگر یا انتظار برای اینکه صرفاً با افزایش سن مستقل شود، به تواناییهای فعلیاش توجه کنید و فرصتهای مناسبی برای تمرین استقلال در اختیارش بگذارید.
چطور وابستگی شدید کودک اوتیسم به مادر را مدیریت کنیم؟

اگر فرزندتان مدام شما را دنبال میکند، هنگام دور شدنتان بیقرار میشود یا اجازه نمیدهد حتی برای مدت کوتاهی به کارهای روزمرهتان برسید، لازم نیست برای مستقل شدن او ناگهان از او فاصله بگیرید. بهتر است ابتدا بفهمید چه موقعیتهایی باعث میشوند بیشتر به شما نیاز پیدا کند و بعد، متناسب با تواناییهایش، فرصتهای کوچکی برای تجربه استقلال فراهم کنید.
چند راهکار که میتوانید بهتدریج امتحان کنید:
- با جداییهای کوتاه شروع کنید: اگر کودک نمیتواند دوری شما را تحمل کند، از زمانهای بسیار کوتاه شروع کنید؛ مثلاً چند لحظه در اتاق دیگری باشید و سپس برگردید. بهتدریج و با توجه به واکنش کودک، این زمان را افزایش دهید.
- قبل از رفتن به او اطلاع دهید: بهجای اینکه ناگهان از جلوی چشمش ناپدید شوید، با جملهای ساده بگویید کجا میروید و چه زمانی برمیگردید. در صورت کمککننده بودن، میتوانید از تصویر یا برنامه دیداری هم استفاده کنید.
- فرصت ارتباط با افراد آشنا را فراهم کنید: اجازه دهید کودک در فعالیتهای خوشایند و آشنا، بهتدریج با پدر یا مراقب مورداعتماد دیگری وقت بگذراند. بهتر است این تغییر تدریجی باشد، نه اجباری.
- به نیازهای حسی و ارتباطی او توجه کنید: اگر وابستگی در محیطهای شلوغ یا هنگام تغییر برنامه بیشتر میشود، بررسی کنید آیا سروصدا، خستگی یا ناتوانی در بیان خواستهها در این رفتار نقش دارد.
- تلاشهای کوچک او را ببینید: اگر کودک توانست مدت کوتاهی بدون حضور مستقیم شما بازی کند یا جدایی کوتاهی را راحتتر پشت سر بگذارد، با توجه و تشویق متناسب به او نشان دهید که تلاشش را دیدهاید.
هدف از این تمرینها این نیست که کودک دیگر به مادرش نیاز نداشته باشد؛ هدف این است که در کنار حفظ رابطه عاطفی، احساس امنیت بیشتری پیدا کند و بهتدریج بتواند موقعیتهای بیشتری را بدون حضور دائمی مادر مدیریت کند.
اگر ناراحتی کودک هنگام جدایی بسیار شدید است، زندگی روزمره او و خانواده را مختل میکند یا این رفتار ناگهان تغییر کرده است، بهتر است با متخصص آشنا با نیازهای رشدی کودک مشورت کنید تا علتهای احتمالی بررسی و راهکارها متناسب با شرایط او تنظیم شوند.
اگر وابستگی کودک به مادر بهاندازهای است که انجام کارهای روزمره، خواب، حضور در جمع یا رفتن به مهد و مدرسه را مختل میکند، یا کودک هنگام جدایی ناراحتی شدیدی نشان میدهد، بهتر است از کاردرمانی کودکان اوتیسم کمک بگیرید. گاهی لازم است علت این رفتار، از جمله اضطراب، دشواریهای ارتباطی یا عوامل حسی، دقیقتر بررسی شود تا راهکار مناسبی برای کودک و خانواده انتخاب شود. به یاد داشته باشید که وابستگی به مادر بهتنهایی نشانه اوتیسم نیست و شدت آن نیز بهتنهایی نمیتواند درباره آینده کودک پیشبینی دقیقی به ما بدهد.