کسانی که کودکی نمیکنند در بزرگسالی چه رفتاری دارند؟
تا به حال به بزرگسالی نگاه کردهاید که انگار از همان کودکی مجبور بوده خیلی زود بزرگ شود؟ کسی که همیشه مسئولیتپذیر است، بهندرت کمک میخواهد، با کوچکترین مشکل خودش را جمعوجور میکند و حتی وقتی خسته است، باز هم میگوید: «اشکالی ندارد، خودم حلش میکنم».
گاهی پشت این رفتارها داستانی وجود دارد که به سالهای کودکی برمیگردد؛ سالهایی که به جای بازی، تجربه کردن و اشتباه کردن، کودک مجبور بوده مراقب خواهر یا برادرش باشد، مشکلات والدین را تحمل کند، بیش از سنش مسئولیت بپذیرد یا آنقدر با محدودیت و ترس بزرگ شود که فرصت تجربه طبیعی کودکی را از دست بدهد.
البته هر فرد جدی، مستقل یا کمحرفی الزاماً «کودکی نکرده» نیست. اما پژوهشها نشان میدهند تجربههای دوران کودکی، کیفیت رابطه با والدین، میزان فرصت برای بازی و حتی قرار گرفتن در معرض محرومیت یا مسئولیتهای نامتناسب با سن میتواند با شیوه ارتباط و سلامت روان در بزرگسالی ارتباط داشته باشد.
منظور از «کودکی نکردن» چیست؟
کودکی کردن فقط بازی با اسباببازی یا شیطنت نیست. کودک برای رشد سالم به فرصتهایی نیاز دارد که متناسب با سنش بازی کند، کنجکاوی داشته باشد، اشتباه کند، با همسالان ارتباط بگیرد، احساساتش را تجربه کند و در محیطی نسبتاً امن بهتدریج مسئولیتپذیر شود.
بنابراین وقتی میگوییم فردی «کودکی نکرده»، ممکن است منظور این باشد که در کودکی به دلایل مختلف فرصت کافی برای این تجربهها نداشته است.
برای مثال، کودکی که دائماً باید مراقب والد بیمار باشد، نقش واسطه میان پدر و مادر را بازی کند، مسئولیت زیادی برای نگهداری از خواهر و برادر داشته باشد یا احساس کند باید مشکلات بزرگسالان را حل کند، ممکن است نوعی «والدشدگی کودک» را تجربه کرده باشد.
تحقیقات نشان دادهاند که چنین تجربهای با برخی مشکلات روانشناختی در بزرگسالی ارتباط دارد؛ البته شدت و نتیجه این ارتباط در افراد مختلف متفاوت است و قرار نیست همه کسانی که مسئولیت زیادی در کودکی داشتهاند، در بزرگسالی دچار مشکل شوند.

۱. خیلی سخت کمک میخواهند
یکی از رفتارهای قابل مشاهده در بعضی از بزرگسالانی که خیلی زود مجبور به مستقل شدن شدهاند، این است که کمک خواستن برایشان دشوار است.
ممکن است وقتی بیمارند، خستهاند یا از نظر روحی تحت فشار هستند، باز هم تلاش کنند همه چیز را خودشان مدیریت کنند. حتی ممکن است از اینکه کسی به آنها کمک کند احساس عذاب وجدان یا ضعف داشته باشند.
در کودکی شاید یاد گرفتهاند که «من باید مراقب دیگران باشم» و به همین دلیل در بزرگسالی نقش مراقبتکننده برایشان آشناتر از نقش دریافتکننده حمایت است.
پژوهشهای مربوط به والدشدگی کودک نیز نشان دادهاند که برخی افرادی که در کودکی نقش مراقب را بر عهده داشتهاند، در روابط بزرگسالی بیشتر به سمت مراقبت از دیگران میروند و ممکن است نیازهای خودشان را کمتر بیان کنند.
۲. بیش از حد مسئولیتپذیر هستند
این افراد ممکن است در محیط کار، خانواده یا رابطه عاطفی بسیار مسئولیتپذیر به نظر برسند. اما تفاوتی میان «مسئولیتپذیری سالم» و مسئولیتی که از ترس، عذاب وجدان یا احساس اجبار میآید وجود دارد.
مثلاً ممکن است فرد همیشه کار دیگران را هم انجام دهد، نتواند «نه» بگوید یا احساس کند اگر خودش همه چیز را کنترل نکند، اتفاق بدی خواهد افتاد. در ظاهر چنین فردی بسیار قوی به نظر میرسد، اما درون او ممکن است خستگی زیادی وجود داشته باشد.
۳. با استراحت و تفریح راحت نیستند
برای بعضی افراد، استراحت کردن حتی میتواند احساس گناه ایجاد کند. ممکن است وقتی یک روز کاری ندارند، به جای لذت بردن از وقت آزاد، مرتب دنبال کاری بگردند. تفریح برایشان باید «مفید» باشد؛ مثلاً یادگیری، کار کردن یا انجام دادن یک وظیفه.
در حالی که بازی و فعالیتهای بدون هدف مستقیم، فقط برای کودکان مهم نیستند. پژوهشهای جدیدتر درباره بازی نشان میدهند تجربههای بازی و فعالیتهای آزادانه میتوانند با بهزیستی روانی و اجتماعی ارتباط داشته باشند و تجربه بازی در کودکی حتی با برخی شاخصهای سلامت روان در بزرگسالی مرتبط گزارش شده است.
۴. احساسات خودشان را دیر میشناسند
کودکی که یاد گرفته است باید «قوی باشد»، ممکن است فرصت کافی برای شناخت و بیان احساساتش نداشته باشد. در نتیجه ممکن است در بزرگسالی بداند که «حالم خوب نیست»، اما نتواند دقیقاً تشخیص دهد غمگین است، عصبانی است، ترسیده، خسته یا احساس تنهایی میکند.
این مسئله میتواند در روابط عاطفی هم خودش را نشان دهد؛ مثلاً فرد به جای گفتن «از این رفتار ناراحت شدم»، سکوت کند و بعد ناگهان منفجر شود.
۵. در روابط عاطفی بیش از حد مراقبتکننده میشوند
گاهی فردی که در کودکی نقش مراقب را داشته، در رابطه عاطفی هم ناخودآگاه همان نقش را ادامه میدهد. او ممکن است دائماً مشکلات طرف مقابل را حل کند، احساسات او را مدیریت کند و حتی مسئول خوشحال بودن شریک عاطفیاش شود.
مشکل زمانی ایجاد میشود که رابطه از حالت دوطرفه خارج شود و فرد تقریباً همیشه بدهد و کمتر دریافت کند.
مطالعات درباره والدشدگی دوران کودکی، ارتباطهایی میان این تجربه و برخی الگوهای رابطهای و مشکلات اضطرابی و افسردگی در جوانی پیدا کردهاند؛ در عین حال، پژوهشها نشان میدهند تجربه مسئولیتپذیری در کودکی همیشه پیامد منفی ندارد و شرایط، حمایت خانوادگی و معنایی که فرد به آن تجربه میدهد اهمیت زیادی دارد.
۶. از اشتباه کردن میترسند
وقتی کودک فرصت کافی برای تجربه و اشتباه کردن نداشته باشد، ممکن است در بزرگسالی خطا را مساوی با شکست یا بیارزشی بداند. چنین فردی ممکن است قبل از شروع یک کار بارها آن را بررسی کند، از قضاوت دیگران بترسد یا استانداردهای غیرواقعبینانهای برای خودش داشته باشد.
این رفتار میتواند با کمالگرایی نیز ارتباط داشته باشد. پژوهشها نشان دادهاند انتظارات و انتقادهای شدید والدین با انواعی از کمالگرایی در جوانان ارتباط دارند.
۷. ممکن است در صمیمیت و اعتماد مشکل داشته باشند
بعضی افراد ممکن است به دیگران اعتماد کردن را دشوار بدانند. آنها ترجیح میدهند خودشان مشکلات را حل کنند و کمتر آسیبپذیر باشند.
این رفتار گاهی در رابطه عاطفی به شکل فاصله گرفتن هنگام ناراحتی دیده میشود؛ یعنی فرد به جای اینکه بگوید «به حمایت نیاز دارم»، عقب میرود و همه چیز را در خودش نگه میدارد.
البته این الگو در همه افراد یکسان نیست و شخصیت، محیط فعلی و تجربههای بعدی زندگی نیز نقش مهمی دارند. مطالعات طولی نشان دادهاند کیفیت رابطه والد و کودک میتواند با کیفیت روابط عاطفی و سازگاری هیجانی در سالهای بعد ارتباط داشته باشد.
آیا کودکی نکردن همیشه باعث مشکل در بزرگسالی میشود؟
نه. این یکی از مهمترین نکات این موضوع است. نمیتوان گفت هر کودکی که مسئولیت زیادی داشته یا کمتر بازی کرده، حتماً در بزرگسالی دچار مشکل خواهد شد.
بعضی افراد با وجود تجربههای سخت، به کمک روابط حمایتگر، محیط امن، تجربههای مثبت بعدی و مهارتهای روانشناختی میتوانند سازگاری بسیار خوبی پیدا کنند.
حتی در برخی پژوهشها، مسئولیتپذیری دوران کودکی در شرایط خاص با احساس معنا و توانمندی همراه بوده است. بنابراین مسئله فقط «داشتن مسئولیت» نیست؛ مهم است کودک چقدر مسئولیت داشته، آیا این مسئولیت متناسب با سنش بوده، آیا حمایت دریافت کرده و آیا فرصت بازی، استراحت و رشد طبیعی هم داشته است.
اگر خودمان کودکی نکردهایم، چه کار کنیم؟
اگر متوجه شدهاید بعضی رفتارهای امروزتان به تجربههای کودکی مرتبط است، لازم نیست خودتان را سرزنش کنید. چند قدم ساده میتواند شروع خوبی باشد:
- برای استراحت و تفریح بدون احساس گناه وقت بگذارید.
- تمرین کنید گاهی از دیگران کمک بخواهید.
- هنگام ناراحتی، قبل از واکنش، احساس خودتان را نامگذاری کنید.
- مسئولیت مشکلات دیگران را همیشه به عهده نگیرید.
- در روابط عاطفی، مراقبت دوطرفه را جدی بگیرید.
- فعالیتهایی را که در کودکی فرصت تجربهشان را نداشتید، در بزرگسالی با شکل مناسب خودتان امتحان کنید؛ مثل بازی، هنر، طبیعتگردی یا فعالیتهای خلاقانه.
قرار نیست بزرگسال بودن به معنای کنار گذاشتن تمام بخشهای بازیگوش، کنجکاو و لذتطلب شخصیت باشد. حتی پژوهشهای مربوط به بازی در بزرگسالی، این حوزه را به عنوان بخشی قابل توجه از بهزیستی و روابط انسانی بررسی میکنند.
چه وقت از متخصص کمک بگیریم؟
اگر تجربههای کودکی هنوز باعث اضطراب شدید، افسردگی، احساس گناه دائمی، ناتوانی در اعتماد کردن، مشکل جدی در روابط عاطفی، فرسودگی ناشی از مراقبت از دیگران یا ناتوانی در شناخت و بیان احساسات شده است، صحبت با روانشناس میتواند کمککننده باشد.
هدف مراجعه به متخصص این نیست که گذشته را تغییر دهیم؛ هدف این است که بفهمیم کدام الگوها از گذشته وارد زندگی امروزمان شدهاند و چگونه میتوانیم آنها را به شکل سالمتری تغییر دهیم.
جمعبندی
کسی که در کودکی بیش از اندازه مجبور به بزرگ شدن بوده، ممکن است در بزرگسالی بسیار قوی، مسئولیتپذیر و مستقل به نظر برسد؛ اما گاهی پشت این ظاهر، فردی قرار دارد که یاد نگرفته به دیگران تکیه کند، از خودش مراقبت کند، کمک بخواهد یا بدون احساس گناه از زندگی لذت ببرد.
با این حال، نباید به افراد برچسب زد یا هر رفتار بزرگسالانهای را نتیجه «کودکی نکردن» دانست. رشد انسان پیچیده است و تجربههای کودکی تنها یکی از عوامل مؤثر بر شخصیت و رفتار بزرگسالی هستند.
گاهی بزرگ شدن واقعی از جایی شروع میشود که به خودمان اجازه میدهیم بخشی از نیازهایی را که در کودکی نادیده گرفته شدهاند، در بزرگسالی به شکل سالم تجربه کنیم.
شما چطور؟ آیا تا به حال با فردی روبهرو شدهاید که احساس کنید خیلی زود مجبور شده بزرگ شود؟ رفتار او در بزرگسالی چگونه بود؟
سوالات متداول
آیا کودکی نکردن باعث میشود فرد در بزرگسالی سرد و بیاحساس شود؟
نه لزوماً. ممکن است برخی افراد در بیان احساسات یا اعتماد کردن مشکل داشته باشند، اما این موضوع به تجربههای مختلف زندگی و ویژگیهای فردی آنها بستگی دارد.
آیا آدمهای خیلی مسئولیتپذیر حتماً کودکی سختی داشتهاند؟
خیر. مسئولیتپذیری میتواند یک ویژگی سالم شخصیتی باشد و بهتنهایی نشانه کودکی سخت یا محرومیت عاطفی نیست.
آیا میتوان کمبودهای کودکی را در بزرگسالی جبران کرد؟
تا حد زیادی میتوان الگوهای رفتاری و رابطهای را تغییر داد. ایجاد روابط سالم، تجربه فعالیتهای لذتبخش و در صورت نیاز کمک گرفتن از روانشناس میتواند در این مسیر مؤثر باشد.